Khi khuôn mặt trở thành tài sản số: câu chuyện không còn là trò đùa công nghệ
Cấp phép khuôn mặt AI là việc cá nhân đồng ý cho tổ chức hoặc nền tảng dùng dữ liệu khuôn mặt đã được số hóa của mình, để công nghệ trí tuệ nhân tạo tạo ra hình ảnh và video mới, thường vì mục đích thương mại, giải trí hoặc quảng cáo; hành vi này đặt khuôn mặt con người vào vị thế một loại tài sản số có thể mua bán, cho thuê và tái sử dụng trong vô số ngữ cảnh khác nhau, kéo theo câu hỏi sống còn về quyền riêng tư, quyền nhân thân và cách bảo vệ hình ảnh trước các rủi ro deepfake, lừa đảo hay bóp méo danh tiếng. Điểm thú vị – và gây tranh cãi – là người nổi tiếng không chọn cùng một hướng đi. Vương Tổ Hiền, sau hơn 20 năm gần như biến mất khỏi công chúng, xuất hiện trở lại để giải thích vì sao bà đồng ý cấp phép hình ảnh AI giai đoạn 20–30 tuổi cho một hãng game trực tuyến nổi tiếng. Ngược lại, Ngu Thư Hân công khai phản đối và coi việc trích xuất, ghép khuôn mặt, mô phỏng giọng nói của mình bằng AI khi chưa có sự đồng ý là xâm phạm quyền cá nhân chứ không phải sáng tạo hay giải trí. Hai lựa chọn trái ngược cho thấy: thời đại AI buộc nghệ sĩ phải có chiến lược chủ động về hình ảnh số, nếu không muốn mình thành "tài nguyên miễn phí" cho cả thị trường.
Vương Tổ Hiền: chấp nhận cấp phép để nối quá khứ với thế hệ trẻ
Việc Vương Tổ Hiền quyết định cấp phép toàn diện hình ảnh khuôn mặt cho AI trong một dự án game trực tuyến, ở thời điểm nhan sắc đỉnh cao khoảng 20–30 tuổi, là động thái táo bạo đối với một nghệ sĩ đã rời khỏi spotlight hơn hai thập kỷ. Bà không xem đây chỉ là chiêu trò thương mại, mà là cách để một biểu tượng màn ảnh cũ kết nối lại với khán giả trẻ trong một thế giới mới của trò chơi và nội dung số. Quan điểm của bà khá lạc quan: thế giới mới cần những điều mới, còn thế giới cũ là nền tảng cho cái mới. Nghĩa là ai sở hữu hình ảnh kinh điển vẫn có thể làm chủ việc chúng được tái sinh qua AI, nếu đồng ý một cách có ý thức và có điều kiện. Tuy vậy, chính lựa chọn này đặt ra chuẩn mực mới: khi nghệ sĩ tự nguyện cấp phép khuôn mặt AI, họ cần thương lượng rõ phạm vi sử dụng, thời hạn, loại nội dung, cách gắn nhãn hình ảnh AI với con người thật… Nếu không, hình tượng kinh điển rất dễ bị kéo vào những bối cảnh lố bịch, phản cảm mà họ không hề dự liệu. Sự chủ động đẹp đẽ của Vương Tổ Hiền chỉ thực sự là hình mẫu nếu đi kèm một hợp đồng thông minh về quyền và trách nhiệm, thay vì sự phó mặc cho công nghệ.
Ngu Thư Hân và Dương Tử: nói không với deepfake để giữ quyền nhân thân
Trái với thái độ cởi mở của Vương Tổ Hiền, Ngu Thư Hân chọn cách dựng hàng rào pháp lý ngay từ đầu. Văn phòng đại diện của cô phát đi tuyên bố phản đối việc sử dụng trái phép khuôn mặt và giọng nói để sản xuất nội dung AI, sau khi xuất hiện hàng loạt video và phim ngắn ghép mặt, mô phỏng giọng nói giống cô nhưng hoàn toàn không có sự tham gia hay đồng ý nào. Họ khẳng định Ngu Thư Hân chưa từng quay, thu âm, cũng chưa từng cho phép bất kỳ tổ chức hay cá nhân nào dùng hình ảnh, giọng nói cho mục đích AI. Đây là lời nhắc rõ ràng: deepfake dùng khuôn mặt nghệ sĩ không phải trò hâm mộ vô hại mà là hành vi xâm phạm quyền cá nhân. Dương Tử cũng đi theo hướng "cứng" khi phát hiện một phim ngắn AI sử dụng khuôn mặt mình trong tác phẩm "Hậu trùng sinh, tôi trở thành thần bảo hộ của mẹ"; công ty đại diện ngay lập tức ủy quyền luật sư thu thập bằng chứng và cam kết theo đuổi đến cùng các biện pháp pháp lý theo quy định. Khi những vụ việc này ngày càng nhiều, Tòa án Internet Bắc Kinh đã phải đưa ra phán quyết mang tính bước ngoặt: dùng khuôn mặt người khác để tạo nội dung AI mà không có sự đồng ý là trái pháp luật, dù hình ảnh đã được chỉnh sửa. Một câu nói có thể trích dẫn ở đây: "Phía nữ diễn viên cho rằng đây là hành vi lợi dụng công nghệ để xâm phạm quyền cá nhân, không đơn thuần là sáng tạo hay giải trí". Quan điểm mạnh mẽ đó giúp định hình quyền lợi diễn viên deepfake: nghệ sĩ phải có quyền kiểm soát việc khuôn mặt và giọng nói của mình bị dùng vào đâu, và bất kỳ nội dung nào mượn hình hài họ mà thiếu đồng ý đều không thể được coi là vô hại.
Thị trường cho thuê khuôn mặt AI: nguồn thu mới hay mỏ rủi ro pháp lý?
Trong khi một số nghệ sĩ tập trung bảo vệ hình ảnh số khỏi deepfake, ở chiều ngược lại, thị trường mua bán – cho thuê khuôn mặt AI lại bùng lên như một ngành mới. Sau khi được số hóa, các khuôn mặt mà người dân bình thường "cho thuê" được đưa vào kho dữ liệu để nhà sản xuất tìm theo giới tính, độ tuổi, đặc điểm tính cách, ngoại hình nhân vật. Người dùng có thể chọn khuôn mặt mình xuất hiện ở quảng cáo, trò chơi điện tử hay phim ngắn, tạo thêm thu nhập mà vẫn đi làm công việc ngoài đời. Một startup như ActID đã thu hút khoảng 800 người dùng, trong đó khoảng 300 người đồng ý cho AI khai thác khuôn mặt, gồm cả diễn viên quần chúng lẫn người chưa từng hoạt động giải trí. Một số dự án phim AI đã mua quyền sử dụng khoảng 10 khuôn mặt qua nền tảng này. Nhìn bề ngoài, mô hình cấp phép khuôn mặt AI có vẻ là giải pháp thương mại hóa quyền hình ảnh, mở ra cơ hội kinh tế cho cả người nổi tiếng lẫn người bình thường. Nhưng mặt tối nằm ở chỗ: "phạm vi cấp phép vẫn rất mơ hồ". Một khi dữ liệu khuôn mặt được đưa lên hệ thống AI, nền tảng khó có thể ngăn hoàn toàn việc hoán đổi khuôn mặt trái phép hoặc dùng hình ảnh đó để huấn luyện các mô hình khác. Trong thời đại khuôn mặt là dữ liệu nhạy cảm, dùng để mở khóa điện thoại, xác thực ngân hàng, nó đồng thời trở thành nguyên liệu để tạo deepfake vượt qua hệ thống nhận diện hoặc phục vụ các chiến dịch lừa đảo tinh vi. Nếu các nền tảng không minh bạch về phạm vi sử dụng, yêu cầu tách bạch giữa khuôn mặt cấp phép cho nội dung thương mại và dữ liệu đào tạo hệ thống, thì mỗi hợp đồng "cho thuê" hôm nay có thể trở thành mỏ rủi ro pháp lý và an ninh ngày mai. Thị trường này sẽ chỉ là cơ hội khi quyền kiểm soát luôn nằm trong tay người sở hữu khuôn mặt, chứ không phải là "bán đứt" danh tính cho một thuật toán.
Làm thế nào để bảo vệ quyền lợi trong kỷ nguyên hình ảnh và giọng nói AI?
Điểm chung trong các câu chuyện về Vương Tổ Hiền, Ngu Thư Hân, Dương Tử và thị trường cho thuê khuôn mặt là một khoảng trống pháp lý vẫn chưa được lấp đầy. Dù đã có phán quyết khẳng định việc dùng khuôn mặt người khác tạo nội dung AI khi chưa có sự đồng ý là trái pháp luật, phạm vi cấp phép, quyền sở hữu hình ảnh số, bản quyền giọng nói vẫn mơ hồ. Khi giọng nói bị trích xuất, mô phỏng để dùng trong nội dung AI mà không có sự cho phép – như trường hợp Ngu Thư Hân – chúng ta đang đối mặt với một dạng "đánh cắp danh tính thính giác" không kém nguy hiểm so với đánh cắp khuôn mặt. Để bảo vệ quyền lợi diễn viên deepfake lẫn người bình thường, cần ít nhất ba hướng đi. Thứ nhất, nghệ sĩ và công dân phải coi khuôn mặt và giọng nói là dữ liệu nhạy cảm, chỉ cấp phép sau khi hiểu rõ hợp đồng, ai dùng, dùng vào việc gì, có quyền rút lại hay không. Thứ hai, các nền tảng cấp phép khuôn mặt AI phải bị ràng buộc bởi nghĩa vụ minh bạch và hạn chế sử dụng: không được âm thầm dùng dữ liệu để huấn luyện mô hình khác, không chia sẻ cho bên thứ ba ngoài phạm vi đã thỏa thuận. Thứ ba, luật cần đi nhanh hơn công nghệ: bổ sung quy định rõ ràng về bảo vệ hình ảnh số, trách nhiệm với nội dung deepfake, và cơ chế bồi thường khi sử dụng trái phép giọng nói AI gây tổn hại danh tiếng hoặc tài chính. Kết lại, câu hỏi đúng không phải là "nên hay không nên cho AI thuê khuôn mặt", mà là "chúng ta có đủ quyền lực pháp lý và hiểu biết để thương lượng vị thế của mình trong kỷ nguyên dữ liệu khuôn mặt và giọng nói hay chưa". Ai không chuẩn bị câu trả lời cho mình hôm nay, rất dễ trở thành nạn nhân ngày mai.
