Từ gánh nặng tài chính đến yêu cầu đổi mới chính sách xã hội y tế
Chính sách hỗ trợ bệnh hiểm nghèo là tập hợp các biện pháp trợ cấp ung thư, hỗ trợ suy thận và các bệnh nặng khác nhằm giảm gánh nặng chi phí y tế kéo dài nhiều năm cho người bệnh và gia đình, thông qua trợ giúp xã hội hàng tháng, hỗ trợ chi phí điều trị và cơ chế linh hoạt cho địa phương thiết kế chương trình phù hợp điều kiện kinh tế, mức độ bệnh và thời gian điều trị. Vấn đề không còn nằm ở chỗ có hỗ trợ hay không, mà là hỗ trợ đủ sớm và đủ dài hơi để theo kịp hành trình điều trị ung thư, suy thận và các bệnh hiểm nghèo. Chi phí điều trị thường trải dài qua phẫu thuật, hóa trị, xạ trị, thuốc điều trị đích, liệu pháp miễn dịch, lọc máu và theo dõi lâu dài, tạo sức ép tài chính khổng lồ lên các hộ nghèo, cận nghèo và người lao động thu nhập thấp. Khi người bệnh phải nghỉ việc hoặc người thân bỏ công việc để chăm sóc, gánh nặng không chỉ là viện phí mà còn là thu nhập bị mất. Trong bối cảnh đó, nếu chính sách xã hội y tế vẫn chậm thay đổi, hỗ trợ bệnh hiểm nghèo sẽ mãi mang tính cứu trợ muộn màng, thay vì trở thành mạng an sinh chủ động.
Tiếng nói cử tri Đà Nẵng: đòi hỏi trợ cấp ung thư và hỗ trợ suy thận theo thực tế điều trị
Điểm đáng chú ý của đề xuất từ cử tri Đà Nẵng là họ không chấp nhận cách nhìn bệnh nặng theo một cột mốc hành chính cứng, như “giai đoạn cuối”, mà yêu cầu nhìn vào hành trình điều trị cụ thể và điều kiện kinh tế từng gia đình. Với ung thư, điều trị kéo dài qua nhiều lần mổ, nhiều đợt hóa – xạ trị, thuốc đích, miễn dịch; với suy thận, người bệnh lọc máu nhiều lần mỗi tuần, có khi trong nhiều năm. Đây là những kịch bản khiến gia đình kiệt quệ, dù bệnh chưa được phân loại là giai đoạn cuối. Từ thực tế đó, cử tri đề xuất trợ cấp hàng tháng và hỗ trợ một phần chi phí điều trị cho người mắc ung thư, suy thận và các bệnh hiểm nghèo khác, không gắn chặt vào tên bệnh hay giai đoạn, mà căn cứ mức độ bệnh, thời gian điều trị và khả năng kinh tế. Đòi hỏi này mang tính tiến bộ: họ muốn chính sách hỗ trợ bệnh hiểm nghèo vận hành theo logic đời sống, không phải logic hồ sơ. Nếu tiếp nhận đúng, nhà làm luật buộc phải xây dựng khung trợ cấp ung thư và hỗ trợ suy thận linh hoạt hơn, trao quyền cho cơ sở y tế và chính quyền cơ sở đánh giá trường hợp cụ thể, thay vì chờ đến khi bệnh nhân gần như kiệt quệ mới được xét hỗ trợ.
Phản hồi của Bộ Y tế: khoảng trống và cơ chế linh hoạt trong chính sách hiện hành
Bộ Y tế đã có phản hồi chính thức và quan trọng ở chỗ làm rõ cả những gì chính sách hiện có và những gì vẫn còn thiếu. Một mặt, Bộ khẳng định hiện không hề quy định người mắc ung thư, suy thận phải ở giai đoạn cuối mới được hưởng trợ cấp xã hội hàng tháng; mặt khác, cũng thừa nhận pháp luật chưa có chế độ riêng dành cho người mắc bệnh hiểm nghèo chỉ dựa trên tên bệnh. Theo Luật Người khuyết tật và Nghị định 20/2021, trợ cấp xã hội hàng tháng được áp dụng cho người khuyết tật nặng và đặc biệt nặng, với mức chuẩn trợ giúp xã hội hiện là 540.000 đồng mỗi tháng, tăng từ 500.000 đồng trước đó; người khuyết tật nặng được hưởng 1,5 lần chuẩn, tương đương 810.000 đồng mỗi tháng. Điều này đặt người mắc bệnh hiểm nghèo vào tình thế phải “đi đường vòng”: chỉ khi bệnh biến thành khuyết tật nặng, họ mới tiếp cận trợ cấp. Nói cách khác, hệ thống hiện tại hỗ trợ hậu quả của bệnh nhiều hơn là hỗ trợ quá trình điều trị. Bộ Y tế cũng dẫn Nghị định 76/2024, theo đó UBND tỉnh có thể trình HĐND quyết định chính sách trợ giúp cho nhóm có hoàn cảnh khó khăn khác chưa được quy định, mở ra một cửa linh hoạt để địa phương chủ động thiết kế gói hỗ trợ bệnh hiểm nghèo.
Tác động thực tế và hướng tiếp cận cho gia đình người bệnh
Ở bình diện đời sống, các cơ chế trợ cấp hiện hành rõ ràng chưa đủ để bù đắp gánh nặng mà ung thư, suy thận và bệnh hiểm nghèo tạo ra cho gia đình. Những khoản chi nối dài qua năm này sang năm khác khiến nhiều người phải bán tài sản, vay mượn, hoặc chấp nhận điều trị dang dở. Trong bối cảnh đó, câu hỏi thực tế nhất với bệnh nhân không phải là nghị định số mấy, mà là “gia đình tôi tiếp cận hỗ trợ như thế nào?”. Với khung pháp lý hiện có, con đường khả thi gồm ba bước: một là sớm làm hồ sơ xác định mức độ khuyết tật nếu bệnh gây suy giảm chức năng nghiêm trọng, bởi đây vẫn là cánh cửa duy nhất dẫn trực tiếp tới trợ cấp xã hội hàng tháng; hai là bám sát thông tin từ chính quyền địa phương, bởi Nghị định 76/2024 cho phép tỉnh xây dựng chính sách hỗ trợ riêng cho đối tượng khó khăn chưa được nêu trong nghị định, trong đó có thể bao gồm người mắc bệnh hiểm nghèo; ba là tận dụng khám, sàng lọc tại cộng đồng, nơi tạo thêm cơ hội nhận diện nguy cơ bệnh sớm hơn và kéo chi phí về mức dễ kiểm soát hơn. Nếu các bước này được làm bài bản, gia đình khó khăn sẽ có thêm điểm tựa trong hành trình dài điều trị.
Tương lai của chính sách xã hội y tế: từ chữa hậu quả sang phòng rủi ro
Điều tích cực là Bộ Y tế đã ghi nhận đề xuất mở rộng đối tượng và điều kiện hưởng trợ cấp xã hội cho người mắc bệnh hiểm nghèo, và cho biết nội dung này sẽ được nghiên cứu, đánh giá trong quá trình hoàn thiện chính sách trước khi tham mưu cấp có thẩm quyền quyết định. Song song đó, ngành y tế đang tập trung xây dựng tiêu chuẩn quốc gia, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, gắn yêu cầu quản lý chất lượng với mức độ rủi ro đối với sức khỏe. Nếu hai hướng đi này gặp nhau, chính sách xã hội y tế có thể chuyển dịch từ mô hình “bù đắp khi đã thiệt hại” sang mô hình “giảm rủi ro từ sớm”: quản lý chặt chất lượng thuốc, dịch vụ, môi trường lao động để hạn chế phát sinh bệnh nặng, đồng thời bảo đảm rằng khi bệnh hiểm nghèo xuất hiện, người bệnh có sẵn mạng lưới hỗ trợ tài chính tiếp cận được ngay trong những giai đoạn đầu điều trị. Kết luận cần rút ra rõ ràng: ung thư, suy thận và bệnh hiểm nghèo không thể được xem là chuyện riêng của từng gia đình; chúng là phép thử với năng lực của hệ thống an sinh. Đáp án hợp lý duy nhất là mở rộng hỗ trợ bệnh hiểm nghèo, xây dựng trợ cấp ung thư và hỗ trợ suy thận theo hướng linh hoạt, minh bạch và tiếp cận sớm.
