Không gian xanh: từ nhu cầu sinh tồn đến lựa chọn lối sống
Không gian xanh mơ ước trong gia đình là cách mỗi người biến nơi ở – dù chỉ là vài mét vuông sân thượng hay cả một khu đất rộng hàng nghìn mét – thành vườn nhà xanh mát với rau sạch, cây trái trong nhà, hoa lá trang trí và những thói quen sinh hoạt gắn với nông nghiệp, tự cung tự cấp và lối sống bền vững. Thực tế, trong bối cảnh đô thị hóa dày đặc và nhịp sống căng thẳng, việc trồng rau tại nhà không còn là thú vui nhất thời mà trở thành tuyên ngôn rất rõ: chúng ta muốn chủ động hơn với thực phẩm, với sức khỏe và với cảm xúc của chính mình. Điều đáng nói là, sự chủ động ấy không phân biệt bạn ở ngoại ô châu Âu với khu vườn 5.700m2 hay ở TP Thủ Đức với không gian xanh sân thượng 80m2. Điểm chung nằm ở quyết định “đưa thiên nhiên về nhà”, chấp nhận vất vả, thất bại, rồi học lại từ đầu để đổi lấy một vườn tự cung cấp và một mái nhà có linh hồn.
Vườn 5.700m2 ở Hy Lạp: nghỉ hưu sớm để “đi làm nông” xa xứ
Ở ngoại ô thành phố Thessaloniki, khu vườn rộng 5.700m2 của chị Đặng Thị Trúc Quỳnh, 49 tuổi, quê Hà Nội, đang vào mùa đẹp nhất, với lê, táo, nho và cả một vườn rau xanh mướt. Đây không chỉ là vườn nhà xanh mát, mà là lựa chọn sống: năm 2019, gia đình chị sang Hy Lạp định cư theo diện đầu tư, một năm sau rời trung tâm để “nghỉ hưu sớm”, tập trung cải tạo nhà, làm vườn và gây dựng vườn tự cung cấp thực phẩm. Họ khởi đầu bằng sai lầm. Tưởng khí hậu giống miền Bắc Việt Nam, chồng chị mang nhiều cây lưu niên sang trồng; sau một mùa đông tuyết rơi dày, cây chết hàng loạt, chỉ còn một cây bưởi Diễn sống sót. Chính cú vấp ấy buộc họ phải học lại từ thổ nhưỡng, khí hậu đến cách canh tác hữu cơ. Họ bỏ hóa chất, ủ phân hữu cơ, lắp hệ thống tưới nước sạch, chọn giống lê, táo, nho phù hợp, chấp nhận đi chậm nhưng bền.
Tự làm nước mắm, rượu nho và cái “sung sướng” của việc đủ ăn
Từ gần 50 gốc oliu trong vườn, gia đình chị Quỳnh thu hoạch, đem đến nhà máy ép khoảng 100 lít dầu mỗi năm để dùng và biếu hàng xóm. Trên hàng rào là những giàn nho trĩu quả; hơn 10 giống nho ăn trái được bố trí so le, một cây cho quả sớm, một cây cho quả muộn để mùa hái kéo dài từ tháng 7 đến tháng 12. Song song, họ trồng đủ loại rau Việt: rau muống, mùng tơi, bí xanh, bí đỏ, cả dưa bở, dưa hấu, hành tỏi; có những bữa ăn gia đình 100% nguyên liệu tự cung tự cấp. Đây là một câu nói đáng nhớ: “Có những bữa ăn của gia đình 100% nguyên liệu tự cung tự cấp”, chị Quỳnh kể. Nhưng vườn tự cung cấp của họ không dừng ở rau quả. Xa quê, nhớ nước mắm, chị học công thức ủ mắm: 4kg cá tươi, 1kg muối thô, 1 quả dứa, ủ hai năm rồi phơi nắng thêm 6 tháng. Từ chỗ không biết làm mắm hay làm bún, vợ chồng cùng nhau học, chồng – vốn là kỹ sư cơ khí – còn tự chế máy ép, máy lọc để rút ngắn thời gian lọc mắm. Rượu nho cũng được họ ủ theo đúng trình tự: cắt nho từ sớm tinh mơ, ủ, lọc, chuyển sang bình thủy tinh, rồi ủ tiếp trong thùng gỗ sồi. Niềm vui ở đây không phải sự sang trọng, mà là cảm giác “đủ” và tự do trong từng bữa ăn.
Sân thượng 80m2 ở TP Thủ Đức: hai ông bố và ngôi nhà phủ rau, hoa hồng
Ngược lại hoàn cảnh, nhưng cùng khát khao, ở TP Thủ Đức, anh Lê Minh Quốc và bạn đời Trương Ngọc Huy biến mái nhà thành một không gian xanh sân thượng rộng 80m2, trồng hơn 20 loại rau quả, trong khi khu vườn dưới đất lại dành cho gần 20 giống hoa hồng và cây cảnh. Họ không bắt đầu từ giàu có đất đai; năm 2019, khi dọn về căn nhà ống 200m2, không có sân, Quốc tận dụng khoảng 15m2 trên mái để trồng rau sạch, rồi duy trì thói quen trồng rau tại nhà khi chuyển về ngôi nhà rộng hơn. Căn nhà mới trên khu đất gần 500m2 được họ thiết kế như một hệ sinh thái nhỏ: phần đất bên hông bị khuất nắng dành cho cây ăn trái lâu năm và cây cảnh lá, còn phần mái trống bốn phía, nhiều nắng, trở thành vườn rau chính. Ngay từ đầu, họ thuê kỹ sư kiểm tra tải trọng, chống thấm, thoát nước, lắp khung sắt làm giàn cho cây leo và hệ ròng rọc để đưa đất, chậu, cây lớn lên mái. Chi phí đầu tư riêng cho khu vườn sân thượng khoảng 200 triệu đồng, gồm chậu ghép, đất, phân bón, khung giàn, nhân công và một số cây ăn trái lâu năm.
Vườn tầng trên mái: 80% rau cho gia đình và bài học thiết kế bền vững
Trên sân thượng, Quốc và Huy sắp xếp cây theo nhiều tầng: phía thấp là xà lách, rau muống, cải xanh, cải ngọt, bắp cải, rau gia vị, húng quế; xen giữa là cúc vạn thọ để hạn chế bọ trĩ. Tầng giữa dành cho nha đam, cà chua, ổi, chanh, tắc, một số cây bụi; Quốc luôn để sẵn một nhánh nha đam trong bếp cho các vết bỏng nhẹ. Phía trên là giàn khổ qua, đỗ, bầu, mướp, bí, chanh dây, dưa hấu và các loại dây leo. Anh ước tính lượng rau thu được đáp ứng khoảng 80% nhu cầu của gia đình tám người. Đây là một câu nói đáng ghi nhớ: “Lượng rau thu được đáp ứng khoảng 80% nhu cầu của gia đình tám người”, Quốc cho biết. Không chỉ trồng cho đẹp, họ chú ý đến tính bền vững: không dựng nhà màng mà để vườn thông thoáng, cây trên cao nhận đủ nắng, gió, khỏe hơn, ít côn trùng gây hại. Nhưng lối sống xanh không miễn nhiễm với rủi ro: dưa lưới – loại cây Quốc chăm kỹ, trồng hai vụ từ cuối năm đến hết mùa nắng – có bộ rễ nhạy cảm, dễ thất thoát nếu gặp mưa nhiều. Cả hai chấp nhận những thất bại mùa vụ đó như một phần tự nhiên khi chọn trồng trọt trên mái nhà.
Điểm chung: không gian xanh đáng sống là lựa chọn, không phải đặc quyền
Nếu nhìn riêng từng câu chuyện, vườn 5.700m2 ở Hy Lạp và sân thượng 80m2 ở TP Thủ Đức tưởng như không thể so sánh. Một bên là thảo nguyên châu Âu với oliu, nho, lê, táo; một bên là mái nhà đô thị trồng khổ qua, dưa lưới, hoa hồng. Nhưng đặt cạnh nhau, chúng cho thấy cùng một thông điệp: từ sân thượng nhỏ đến vườn lớn, đều có thể tạo không gian xanh đáng sống khi ta coi vườn như trung tâm của lối sống. Gia đình chị Quỳnh chọn mô hình vườn tự cung cấp, gắn với bản sắc ẩm thực Việt: nước mắm, mắm tôm, bún, rượu nho, tất cả hòa vào một chu trình khép kín giữa vườn và bếp. Quốc và Huy kết hợp nông nghiệp, trang trí và sinh hoạt: vườn rau tầng trên, cây trái, cây cảnh dưới đất, hoa hồng phủ kín nhà. Cả hai đều chủ động kiểm soát phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, ưu tiên nước sạch và giải pháp hữu cơ. Điều đó cho thấy vườn nhà xanh mát không phải là món đồ xa xỉ, mà là kết quả của hàng chục quyết định nhỏ mỗi ngày: trồng thêm một chậu rau, bỏ bớt một lọ hóa chất, dành thời gian cho đất. Ai chấp nhận những lựa chọn ấy, bất kể ở đâu, cũng có thể biến nhà mình thành một khu vườn đúng nghĩa.
