Phân tích dữ liệu lớn trong kiểm toán thuế là gì – và vì sao đang thành vấn đề sống còn?
Phân tích dữ liệu lớn trong kiểm toán ngân sách là việc sử dụng các nền tảng công nghệ kiểm toán để thu thập, xử lý và đối chiếu khối lượng dữ liệu thuế khổng lồ từ nhiều hệ thống khác nhau, nhằm phát hiện gian lận thuế có tính hệ thống, tăng chất lượng kiểm toán và rút ngắn thời gian phát hiện sai phạm. Việc nghiên cứu ứng dụng phân tích dữ liệu lớn để phát hiện gian lận thuế trong hoạt động kiểm toán thu ngân sách nhà nước của Kiểm toán Nhà nước (KTNN) cho thấy cách tiếp cận này không còn là thử nghiệm bên lề, mà đã trở thành định hướng chính sách rõ ràng. Sáng 14/8, Ban chủ nhiệm đề tài khoa học cấp Bộ do TS. Mai Văn Tân – Phó Kiểm toán trưởng KTNN khu vực XII làm Chủ nhiệm đã tổ chức một cuộc tọa đàm để lắng nghe ý kiến chuyên gia trong và ngoài Ngành về hướng đi này.
Từ kiểm toán thủ công đến phát hiện gian lận có hệ thống bằng dữ liệu lớn
Điểm cốt lõi của chuyển đổi hiện nay là vượt qua giới hạn của kiểm toán thủ công, vốn phụ thuộc vào lấy mẫu hồ sơ và kinh nghiệm cá nhân, để tiến tới phát hiện gian lận thuế có tính hệ thống. Thực tiễn nhiều năm chỉ ra rằng các khoản thu ngân sách, nhất là thuế, phí, lệ phí, đã tăng về quy mô, đa dạng về đối tượng và phức tạp về quan hệ kinh tế – tài chính. Trong môi trường đó, gian lận và trốn tránh nghĩa vụ thuế không còn là hành vi đơn lẻ mà lan rộng theo dạng mạng lưới liên ngành, xuyên địa bàn. Chính ở cấp độ này, phân tích dữ liệu lớn mới phát huy sức mạnh: hệ thống quản lý thuế tập trung, hóa đơn và tờ khai điện tử cho phép thu thập, lưu trữ và phân tích dữ liệu toàn quốc, mở ra khả năng nhận diện mô thức gian lận theo chuỗi, thay vì chỉ "bắt" từng trường hợp rời rạc.
Công nghệ kiểm toán: nâng chất lượng, rút ngắn thời gian, nhưng không thay thế kiểm toán viên
Khi nói đến phân tích dữ liệu lớn, điểm hấp dẫn nhất không phải ở vẻ hào nhoáng của công nghệ, mà ở tác động rất cụ thể lên chất lượng và tốc độ kiểm toán. Hệ thống thông tin ngành thuế hiện nay được xây dựng trên nền tảng dữ liệu lớn, với cơ sở dữ liệu đăng ký, kê khai, hóa đơn điện tử, nộp và hoàn thuế, thanh tra, thương mại điện tử, cùng kết nối với các cơ quan nhà nước khác. Việc bước đầu vận dụng phân tích dữ liệu trong kiểm toán đã cho thấy hiệu quả rõ rệt: phát hiện nhiều sai phạm hơn, nâng cao hiệu quả kiểm toán và góp phần hoàn thiện cơ chế, chính sách thuế. Đây là một câu nói có thể trích: "Việc nghiên cứu và ứng dụng dữ liệu lớn vào hoạt động kiểm toán thu ngân sách nhà nước là một bước đi tất yếu". Tuy vậy, các công cụ công nghệ kiểm toán chỉ hỗ trợ chỉ điểm rủi ro và chọn nội dung kiểm tra, không phải là "máy kết luận" thay cho xét đoán nghề nghiệp và bằng chứng của kiểm toán viên.
Nhà nước chủ động săn tìm gian lận thuế: từ phản ứng sang dự phòng
Điểm đáng chú ý nhất của đề tài khoa học cấp Bộ về phân tích dữ liệu lớn không nằm ở kỹ thuật, mà ở thái độ chính sách: Nhà nước chuyển từ vị thế "phản ứng" trước gian lận thuế sang chủ động săn tìm và ngăn chặn sớm. Việc nghiên cứu và ứng dụng dữ liệu lớn trong kiểm toán thu ngân sách được đánh giá là bước đi tất yếu để cải thiện chất lượng, hiệu quả kiểm toán, nâng cao minh bạch và trách nhiệm giải trình, đáp ứng yêu cầu quản lý thuế trong bối cảnh chuyển đổi số. Không chỉ dừng ở thử nghiệm, các chuyên gia đã phác thảo lộ trình ứng dụng phân tích dữ liệu lớn đến năm 2030, hướng tới việc KTNN hiện đại hóa và sử dụng thành thạo công nghệ này trong kiểm toán nói chung và kiểm toán thuế nói riêng. TS. Mai Văn Tân khẳng định Ban Đề tài sẽ tiếp thu góp ý để hoàn thiện đề tài trước khi trình Hội đồng nghiệm thu, bảo đảm cả lý luận, thực tiễn và tính khả thi của giải pháp.
Nút thắt kết nối dữ liệu và bài toán bảo vệ nguồn thu ngân sách
Dù định hướng đã rõ, việc hiện thực hóa phân tích dữ liệu lớn trong phát hiện gian lận thuế còn vấp phải nhiều điểm nghẽn. Ban Đề tài thẳng thắn nhìn nhận thực trạng ứng dụng hiện nay vẫn chưa tương xứng với tiềm năng dữ liệu và yêu cầu thực tiễn, khiến hiệu quả phát hiện gian lận thuế trên diện rộng chưa bứt phá. Một nút thắt đáng ngại là khả năng KTNN kết nối và khai thác dữ liệu từ các phần mềm của cơ quan thuế, hải quan còn nhiều khó khăn, dù khung pháp lý đã cho phép. Hạ tầng dữ liệu lớn chỉ thực sự phát huy hiệu quả kiểm toán ngân sách khi các hệ thống nói chuyện được với nhau, bảo đảm vừa khai thác sâu, vừa không lộ lọt thông tin. Việc xử lý triệt để các hạn chế này không chỉ là câu chuyện kỹ thuật của công nghệ kiểm toán, mà là điều kiện để bảo vệ nguồn thu ngân sách, củng cố giám sát tài khóa và niềm tin vào quản lý tài chính công trong thời kỳ chuyển đổi số.
