Hệ thống đa camera: công cụ để đánh bại phản xạ con người
Hệ thống đa camera là cách bố trí từ hai máy ảnh trở lên hoặc nhiều cảm biến, được kích hoạt tự động hoặc đồng thời, nhằm vượt qua giới hạn tốc độ phản xạ của người bấm máy và tạo nên những chuỗi chụp hình nhanh liên tiếp mà mắt thường không thể theo kịp; đó không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà là một lựa chọn tư duy giúp nhiếp ảnh gia chủ động kiểm soát thời điểm quyết định thay vì bị ràng buộc bởi khả năng cơ thể bằng xương bằng thịt của mình. Eadweard Muybridge đã chứng minh điều này khi ông dựng 12 máy ảnh dọc đường đua ở Palo Alto và nối từng máy với sợi dây mảnh đặt ngang ngực ngựa, để chính chuyển động của con vật lần lượt kích hoạt từng màn trập. Tư duy cốt lõi ở đây rất rõ: hãy để đối tượng chụp điều khiển hệ thống, loại bỏ hoàn toàn độ trễ của ngón tay.
Muybridge và cú nhảy lịch sử của chụp hình nhanh liên tiếp
Nếu muốn hiểu bản chất của chụp hình nhanh liên tiếp, hãy quay lại câu hỏi tưởng như ngây ngô: ngựa phi có lúc nào bốn chân đều rời khỏi mặt đất? Không ai thấy được vì chân ngựa chuyển động quá nhanh so với khả năng phân giải của mắt người. Thay vì chờ máy tốt hơn, Muybridge dựng một hệ thống đa camera gồm 12 máy dọc đường đua, mỗi máy hướng vào nền trắng có vạch đo đạc và được kích bằng sợi dây nối thẳng tới cơ thể con ngựa. Khi ngựa chạy, thân nó làm đứt lần lượt từng sợi dây, kích hoạt chuỗi màn trập gần như đồng bộ theo vị trí. Quan trọng hơn, ông tự thiết kế cơ cấu màn trập lò xo để đẩy thời gian phơi sáng xuống mức tương đương 1/1000 giây, gần chạm giới hạn vật liệu lúc bấy giờ. Đó là hệ thống burst photography nguyên thủy: nhiều máy, nhiều tấm, cùng chia nhau việc nắm bắt khoảnh khắc mà con người không thể tự tay căn giờ.
Nhiếp ảnh trichrome: đa cảm biến cho những hiệu ứng bất khả trong chụp tuần tự
Nếu Muybridge chia thời gian thành từng lát mỏng, nhiếp ảnh trichrome lại chia không gian màu thành ba kênh độc lập. Hơn một thế kỷ trước, những người như Sergei Prokudin-Gorsky chụp ba ảnh đen trắng qua ba kính lọc đỏ, lục, lam, rồi ghép lại thành ảnh màu, trong thời đại phim màu còn chưa xuất hiện. Nhưng phương pháp đó phụ thuộc vào chụp tuần tự: đối tượng phải gần như bất động, chỉ một dịch chuyển nhẹ là màu lệch ngay. Rig DIY nhiếp ảnh do Kyle Montgomery phát triển đã tấn công thẳng vào điểm yếu này bằng một bánh xe lọc đặt trước ống kính, dùng kính lọc Red 25, Green 58, Blue 47B gắn trên một bánh quay điều khiển bởi servo 9 gram. Hệ thống này đồng bộ với mạch flash của máy và nhận tín hiệu ngay lúc màn trập bắt đầu mở để xoay lọc giữa các lần phơi, tạo nên chuỗi ba phơi sáng trong khoảng 1041 mili giây, và ông còn đang tối ưu xuống khoảng 750 mili giây. Trong khoảng thời gian nhanh hơn cả một cái chớp mắt, ba kênh màu được ghi nhận gần như đồng thời, mở ra những hiệu ứng màu và trộn chuyển động mà chụp tuần tự không thể nào làm được.
Rig DIY và tư duy phân tán nhiệm vụ cho nhiều thiết bị
Điều thú vị ở những rig DIY nhiếp ảnh như của Montgomery là chúng không phải sản phẩm phòng lab, mà là kết quả của việc "không chờ công nghệ, tự xây lấy công cụ". Bánh xe lọc của anh vốn được chế từ thiết bị thường dùng trong thiên văn học, gắn phía trước máy Canon Elan 7 và kích hoạt qua hệ thống hot shoe ba chân được nối bằng jack 2,5mm cùng optocoupler. Một cảm biến Hall và nam châm giúp hệ thống nhận biết từng vị trí lọc, với một nam châm đảo cực để xác định vị trí "home" mỗi lần khởi động. Lợi ích thực tế rất rõ: người chơi film và các quy trình thay thế không còn phải thay kính lọc bằng tay giữa ba lần phơi riêng lẻ, vốn vừa mệt vừa dễ lệch khung. Với những ai chụp hồng ngoại, bánh xe còn có thể mở rộng thành bốn vị trí để thêm kênh IR, kết hợp hồng ngoại và trichrome trong cùng một thiết lập. Đây chính là tinh thần phân tán nhiệm vụ: để phần cứng, cảm biến và bộ điều khiển lo phần tốc độ, còn nhiếp ảnh gia tập trung vào ý tưởng và bố cục.
Bài học từ đa camera: đừng nâng cấp, hãy vượt qua giới hạn bằng sáng tạo
Cả hệ thống đa camera của Muybridge và rig trichrome hiện đại đều nói cùng một điều: phản xạ con người là nút cổ chai lớn nhất, chứ không phải thân máy hay ống kính. Muybridge "biết rằng không một phản xạ nào nhanh đủ để bấm tay căn thời điểm, nên ông loại bỏ hoàn toàn yếu tố con người khỏi bài toán". Montgomery thì dùng bộ điều khiển và GUI web để tinh chỉnh thời gian chuyển kính lọc ngay tại hiện trường, thay vì ngồi canh chỉnh thủ công. Lời nhắc dành cho người cầm máy ngày nay khá sắc lạnh: lần tới khi bạn không bắt được cú bắn nước hay cánh chim mà thiết bị hiện tại tỏ ra thiếu hụt, đừng lập tức nghĩ tới việc đổi sang bộ máy đắt tiền hơn; hãy hỏi xem mình có thể dựng một hệ thống đa camera, thêm một cảm biến, hay cài một cơ cấu kích tự động để vòng qua vấn đề. Nhiếp ảnh từng tạo nên cả điện ảnh lẫn nhiếp ảnh trichrome bằng cách ấy. Câu hỏi bây giờ là: bạn có chịu khó nối vài sợi dây, hàn vài linh kiện, và để kỹ thuật phục vụ ý tưởng của chính mình hay không?
