Từ một vệt tối trên màn hình đến hố sụt 120m giữa di sản thế giới
Hố sụt Phong Nha mới được công bố là một hố sụt karst khổng lồ nằm trong vùng núi đá vôi Chà Nòi - Khe Gát của Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, có miệng hình bầu dục rộng khoảng 190m, dài 140m, sâu 120m, dưới đáy là cả một khu rừng nguyên sinh tách biệt với thế giới bên ngoài. Đây không chỉ là một hố sụt lớn, mà còn là một “phòng thí nghiệm tự nhiên” hiếm có cho khoa học địa chất và sinh thái trong vùng di sản thế giới này.
Điều đáng nói là phát hiện Google Earth đã mở ra toàn bộ câu chuyện. Hơn một năm trước, khi rà soát ảnh vệ tinh, chuyên gia Kevin Ditamore thuộc Hiệp hội Hang động Mỹ (NSS) nhận thấy một vùng tối bất thường tại khu vực Chà Nòi - Khe Gát. Từ một vệt đen trên màn hình, ông cùng Công ty thám hiểm Jungle Boss tổ chức ba đợt bay flycam để xác định chính xác vị trí hố sụt. Câu chuyện này cho thấy: công nghệ vệ tinh không còn là công cụ xa vời, mà đang trực tiếp mở thêm cánh cửa khám phá những vùng trắng trên bản đồ ngay trong các khu di sản thế giới.
Hành trình 20km đường rừng: Vì sao người đi rừng vẫn “bó tay”?
Nhiều người sẽ đặt câu hỏi: một hố sụt rộng 190 x 140m, sâu 120m, sao người đi rừng không phát hiện ra mà phải chờ đến Google Earth? Câu trả lời nằm ở chính địa hình tàn nhẫn của Phong Nha - Kẻ Bàng. Đường vào khu vực Chà Nòi - Khe Gát là hơn 20km rừng rậm, bãi đá tai mèo sắc như dao, gần như không có suối lớn cung cấp nước. Tháng 4/2025, đoàn tiền trạm 10 người, gồm cả kiểm lâm, phải quay về ngay khi vừa chạm tới vành miệng hố vì cạn lương thực và nước uống.
Miệng hố sụt Phong Nha bị rừng “nuốt” mất tầm nhìn: mép hố phủ kín cây cối, vách đá đổ xuống gần như thẳng đứng, nên ngay cả khi có người đi ngang, khả năng nhận ra một khoảng trống sâu bằng tòa nhà 40 tầng là rất thấp. Một số vỏ chai, lon hoen gỉ được tìm thấy ở vành miệng hố cho thấy có thể đã từng có người đặt chân tới đây, nhưng không ai đủ điều kiện kỹ thuật và an toàn để xuống đáy. Nói cách khác, không phải con người thờ ơ với rừng, mà là địa hình đã “giấu” hố sụt này cho đến khi công nghệ vệ tinh và đội ngũ thám hiểm chuyên nghiệp cùng xuất hiện.
Rừng nguyên sinh dưới đáy hố: Một thế giới tách biệt và những dấu tích kỳ lạ
Khi đoàn 24 người của NSS, Jungle Boss và kiểm lâm địa phương cuối cùng đu dây xuống đáy trong đợt khảo sát từ 23 đến 29/7/2025, thứ họ chạm tới không chỉ là đá và đất. Dưới đáy hố là một khu rừng nguyên sinh với nhiều cây cổ thụ xanh tốt, thảm thực vật dày, gần như một ốc đảo sinh thái nằm sâu trong lòng núi. Theo báo cáo khảo sát, “hố sụt có miệng hình bầu dục, rộng khoảng 190m, dài 140m và sâu 120m, đáy hố được bao phủ bởi thảm thực vật rừng nguyên sinh”.
Nhưng rừng nguyên sinh không phải là điều duy nhất gây ngỡ ngàng. Trên các vách đá và nền hố, đoàn khảo sát ghi nhận nhiều khối đá vôi sạt lở, dấu tích thạch nhũ, cùng vô số vỏ sò, vỏ ốc nằm thành đống, kèm theo xương và sọ khỉ. Những chi tiết này gợi mở hàng loạt câu hỏi: liệu đây là dấu tích của các dòng nước cổ, của động vật mang thức ăn về nơi trú ẩn, hay của những quá trình địa chất lâu dài? Niên đại hình thành và diễn biến hệ sinh thái trong “hố sụt Phong Nha” này cần được làm rõ bằng các khảo sát địa chất và sinh thái chuyên sâu hơn.
Ý nghĩa khoa học: Hố sụt như một phòng thí nghiệm địa chất sống
Phong Nha - Kẻ Bàng là di sản thế giới được UNESCO công nhận với hệ thống hang động và địa hình đá vôi phức tạp, nhưng hố sụt Chà Nòi - Khe Gát cho thấy vùng di sản này vẫn còn nhiều “khoảng trắng” khoa học. Tại đáy hố, đoàn đã đo đạc, tìm hiểu cấu trúc địa chất, rà soát các khe nứt, lỗ rỗng trên nền đá vôi để tìm khả năng thông xuống hệ thống hang động ngầm, dù chưa phát hiện cửa hang lớn nào. Những khe nứt này có thể là nơi nước thoát xuống sâu hơn, hé lộ mạng lưới ngầm chưa được ghi nhận.
Về bản chất, hố sụt Phong Nha là một lát cắt hiếm hoi cho phép giới khoa học quan sát trực tiếp mối liên hệ giữa địa chất karst, nước, và sự tiến hóa của rừng nguyên sinh trong không gian khép kín. Việc khảo sát hố sụt Chà Nòi - Khe Gát “bổ sung thêm thông tin về cấu trúc địa chất và hệ sinh thái tại Phong Nha - Kẻ Bàng, đồng thời cho thấy những khu vực có địa hình phức tạp nơi đây vẫn còn nhiều giá trị tự nhiên cần được tiếp tục tìm hiểu”. Còn phía sau lớp đất đá phủ kín chân vực, câu hỏi về những lối ngầm trong lòng núi vẫn chờ các chuyến khảo sát địa chất tiếp theo.
Từ báo cáo khảo sát đến chiến lược bảo tồn và nghiên cứu dài hạn
Sau khi hoàn thành đợt khảo sát, Công ty thám hiểm Jungle Boss đã gửi báo cáo và số liệu chi tiết đến Ban Quản lý Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, đồng thời đề xuất tiếp tục nghiên cứu địa chất, hệ sinh thái và tìm thêm các tuyến tiếp cận khu vực Chà Nòi - Khe Gát. Đây là bước đi cần thiết: nếu coi hố sụt này là một phòng thí nghiệm tự nhiên, thì việc tiếp cận ồ ạt, thiếu kiểm soát sẽ phá hỏng “thí nghiệm” trước khi khoa học kịp ghi nhận đầy đủ.
Phát hiện Google Earth lần này gửi đi một thông điệp rõ ràng: bảo tồn di sản thế giới không chỉ là khoanh vùng và cấm khai thác, mà còn là chủ động khảo sát địa chất, cập nhật hiểu biết về địa mạo và hệ sinh thái để có chiến lược quản lý phù hợp. Hố sụt Phong Nha cho thấy ngay trong những khu rừng tưởng đã quen thuộc, vẫn tồn tại những thế giới ẩn chờ được khám phá bằng sự kết hợp giữa công nghệ, khoa học và những bước chân thám hiểm có trách nhiệm.
