Hẹp động mạch cảnh là gì và vì sao nguy hiểm?
Hẹp động mạch cảnh là tình trạng lòng động mạch cảnh – hệ mạch máu chính đưa máu giàu oxy từ tim lên não – bị thu hẹp bởi mảng xơ vữa hoặc huyết khối, làm giảm hoặc gián đoạn dòng máu lên não, từ đó tăng rõ nguy cơ thiếu máu não thoáng qua và đột quỵ thiếu máu não với các di chứng nặng nề. Khi mảng xơ vữa tích tụ, lòng mạch dần thu hẹp và cản trở dòng máu; ở giai đoạn nặng, chỉ một biến cố nhỏ cũng đủ khiến tế bào thần kinh tổn thương không hồi phục, gây yếu liệt, rối loạn ngôn ngữ, suy giảm vận động và có thể đe dọa tính mạng. Điều đáng lo là bệnh lý hẹp động mạch cảnh thường diễn tiến âm thầm, không phải lúc nào cũng có triệu chứng rõ ràng, nên nhiều người chỉ phát hiện khi đã ở ngưỡng đột quỵ – một mức giá quá đắt cho sự chủ quan.
Yếu nửa người đột ngột: tiếng chuông báo động từ động mạch cảnh
Nếu bạn bỗng yếu hoặc tê một nửa cơ thể, hãy coi đó là tình huống cấp cứu chứ không phải chuyện “nghỉ ngơi sẽ tự hết”. Ông Ly, 55 tuổi, nhập viện trong tình trạng yếu nửa người bên phải, sức cơ 4/5, kèm nói khó và nhìn mờ; bác sĩ phát hiện động mạch cảnh trong trái của ông hẹp tới 90% và lập tức can thiệp đặt stent để mở rộng đoạn mạch hẹp, cải thiện dòng máu lên não. Trước đó, ông nhiều lần chóng mặt, hoa mắt, hồi hộp, nặng ngực nhưng không đi khám sớm – minh chứng cho sự chủ quan rất nguy hiểm. Các bác sĩ xác định ông bị thiếu máu não thoáng qua trên nền hẹp nặng động mạch cảnh trong trái do xơ vữa, nghĩa là cơ thể đã “báo trước” nguy cơ đột quỵ nhưng người bệnh không nhận ra. Những dấu hiệu như yếu nửa người, nói khó, rối loạn thị giác nếu xuất hiện đột ngột dù sau đó hồi phục vẫn là dấu hiệu cảnh báo đột quỵ cần được đánh giá khẩn trương.
Chóng mặt, huyết áp chênh lệch: manh mối của bệnh mạch não và mạch tay
Không phải cơn chóng mặt nào cũng báo hiệu hẹp động mạch cảnh, nhưng bỏ qua nó – nhất là ở người tăng huyết áp lâu năm – là một sai lầm. Ông Nick, 70 tuổi, tăng huyết áp hơn 20 năm và uống thuốc đều đặn, xuất hiện mệt mỏi, chóng mặt kéo dài nên đi khám; chụp CT hệ động mạch cho thấy động mạch cảnh trong hai bên của ông hẹp 70–75%. Sau phẫu thuật bóc mảng xơ vữa động mạch cảnh phải, ông hết chóng mặt, nhưng sáu tháng sau, huyết áp hai tay chênh lệch tới 40 mmHg. Kiểm tra tiếp, bác sĩ phát hiện ngoài động mạch cảnh trong trái vẫn hẹp nặng, ông còn bị hẹp động mạch dưới đòn trái – mạch máu chính nuôi chi trên. Chênh lệch huyết áp rõ rệt và kéo dài giữa hai tay có thể gợi ý bệnh lý mạch máu cần được làm rõ bằng thăm khám và chẩn đoán hình ảnh chứ không nên xem nhẹ như sai số đo huyết áp. Đây không chỉ là chuyện chóng mặt huyết áp mà là lời nhắc về một hệ mạch máu đang bị xơ vữa tấn công.
Từ chẩn đoán hình ảnh đến can thiệp stent não: thời điểm vàng cứu tế bào thần kinh
Điểm chung của hai trường hợp là: mọi quyết định cứu não đều bắt đầu từ chẩn đoán hình ảnh chính xác. Với ông Ly, siêu âm Doppler động mạch cảnh – sống nền ghi nhận cả hai bên đều có mảng xơ vữa gây hẹp, bên phải khoảng 50%, bên trái lên tới 90% – mức hẹp rất nặng. Chụp CT hệ động mạch cảnh và hệ động mạch chủ cho thấy xơ vữa lan rộng nhiều đoạn mạch lớn, giúp bác sĩ quyết định nong và đặt stent động mạch cảnh trong trái để mở rộng lòng mạch và cải thiện dòng máu. Hình ảnh DSA sau can thiệp cho thấy stent bung tốt, lòng mạch mở rộng, dòng máu lên não cải thiện rõ – một minh chứng sống động cho giá trị của can thiệp stent não trong phòng ngừa đột quỵ khi phát hiện sớm. Trường hợp ông Nick, chụp CT hệ động mạch giúp phát hiện hẹp 70–75% động mạch cảnh trong hai bên, mở đường cho phẫu thuật bóc mảng xơ vữa và cầu nối vượt qua đoạn tắc ở động mạch dưới đòn. Nếu không có hình ảnh mạch máu, cả hai ca bệnh rất có thể trượt vào một cơn đột quỵ nặng nề, không đường quay lại.
Ai cần cảnh giác và khi nào phải đi cấp cứu ngay?
Những câu chuyện trên không chỉ dành cho người trong cuộc. Bất cứ ai mang trong mình các yếu tố nguy cơ xơ vữa động mạch – tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu, hút thuốc lá, béo phì, ít vận động hoặc ăn nhiều đường, nhiều chất béo – đều cần kiểm soát tốt bệnh nền và khám sức khỏe định kỳ để tầm soát hẹp động mạch cảnh. Người từng nhồi máu não, bệnh tim thiếu máu cục bộ, tăng huyết áp, tăng lipid máu có nguy cơ tái phát biến cố mạch máu não cao hơn và càng không được chủ quan. Bác sĩ khuyến cáo, khi đột ngột xuất hiện yếu hoặc tê một bên cơ thể, méo miệng, nói khó, nhìn mờ, mất thị lực một bên, rối loạn thăng bằng hoặc các dấu hiệu thần kinh bất thường khác, cần đến cơ sở y tế có khả năng cấp cứu đột quỵ càng sớm càng tốt. Ngay cả khi các biểu hiện chỉ kéo dài ngắn rồi tự hồi phục, đó vẫn có thể là cơn thiếu máu não thoáng qua – dấu hiệu cảnh báo đột quỵ trong tương lai. Tóm lại, hẹp động mạch cảnh là kẻ thù giấu mặt, nhưng các dấu hiệu cảnh báo đột quỵ như yếu nửa người hay chóng mặt kèm huyết áp chênh lệch chính là lời nhắc cuối cùng mà chúng ta không được phép bỏ qua.
