Từ cuộn kháng bù 500 kV đến tham vọng độc lập công nghệ
Cuộn kháng bù 500 kV là thiết bị siêu cao áp dùng để hấp thụ công suất phản kháng dư trên các đường dây truyền tải dài, giúp hạn chế quá điện áp, ổn định điện áp hệ thống và nâng cao hiệu quả truyền tải, qua đó bảo đảm vận hành an toàn cho lưới điện quốc gia và hỗ trợ an ninh năng lượng trong bối cảnh nguồn điện ngày càng đa dạng. Ngày 28/9 tại Hà Nội, Tổng công ty Thiết bị điện Đông Anh (EEMC) khởi công dự án khoa học và công nghệ cấp quốc gia “Nghiên cứu, thiết kế, công nghệ chế tạo cuộn kháng bù ngang điện áp 500 kV”. Đây không chỉ là thêm một hạng mục nghiên cứu thiết bị điện Việt Nam, mà là tuyên bố rõ ràng: chúng ta muốn tự thiết kế, chế tạo thiết bị siêu cao áp, thay vì chấp nhận phụ thuộc vào nhà cung cấp nước ngoài. Và khi một dự án trị giá 82,49 tỷ đồng được dành riêng cho một chủng thiết bị duy nhất, đó là tín hiệu cho thấy tư duy an ninh năng lượng đã dịch chuyển mạnh sang hướng độc lập công nghệ.
Vì sao cuộn kháng bù siêu cao áp trở thành bài toán an ninh năng lượng
Điều đáng nói là toàn bộ cuộn kháng bù ngang 500 kV đang sử dụng trên lưới điện Việt Nam hiện đều phải nhập khẩu. Ở cấp độ hộ tiêu dùng, có thể khó cảm nhận tầm quan trọng của một thiết bị vốn luôn đứng ngoài hàng rào trạm biến áp, nhưng trên lưới 500 kV, nó là mảnh ghép không thể thiếu để tránh kịch bản quá điện áp, sự cố lan truyền và mất ổn định hệ thống. Khi Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đặt mục tiêu xây dựng mới khoảng 12.944 km đường dây và 102.900 MVA trạm biến áp 500 kV trong giai đoạn 2021–2030, câu hỏi không còn là “có cần thêm thiết bị bù phản kháng hay không”, mà là “có chấp nhận để an ninh năng lượng phụ thuộc vào chuỗi cung ứng bên ngoài hay không”. Phát triển nguồn, nhất là năng lượng tái tạo, mà thiếu chủ động trong công nghệ siêu cao áp sẽ biến hệ thống điện thành cỗ máy phức tạp luôn đứng trước rủi ro về linh kiện.
EEMC ở Thư Lâm: nơi thiết bị điện Việt Nam bước lên thang siêu cao áp
Dự án cuộn kháng bù ngang 500 kV do Bộ Khoa học và Công nghệ giao EEMC chủ trì, phối hợp với Trường Điện – Điện tử, Đại học Bách Khoa Hà Nội thực hiện ngay tại cơ sở Thư Lâm, Hà Nội. Tổng kinh phí 82,49 tỷ đồng, trong đó ngân sách nhà nước hỗ trợ 22,25 tỷ đồng, cho thấy Nhà nước sẵn sàng đồng hành cùng doanh nghiệp trong những hạng mục công nghệ lõi mà thị trường chưa tự hình thành động lực. Mục tiêu cụ thể rất rõ: thiết kế và chế tạo thành công một cuộn kháng bù ngang 500 kV, công suất 120 MVAr, đáp ứng tiêu chuẩn IEC 60076 và các chuẩn kỹ thuật quốc tế. Quan trọng hơn, dự án được đặt trong lộ trình dài hơn: EEMC đã từng bước làm chủ thiết kế, chế tạo nhiều thiết bị đến cấp 500 kV, kể cả máy biến áp 500 kV – 900 MVA đã được nghiệm thu cấp Nhà nước và đóng điện thành công trên lưới điện quốc gia. Nói cách khác, Thư Lâm đang trở thành một trong những “xưởng công nghệ” nơi thiết bị điện Việt Nam chuyển từ gia công, lắp ráp sang làm chủ công nghệ siêu cao áp.
Từ nghiên cứu đến thị trường: phép thử cho độc lập công nghệ
Điểm đáng chú ý của dự án này là mục tiêu không dừng ở báo cáo khoa học. Kết quả sẽ được đánh giá qua sản phẩm chế tạo thực tế, khả năng thử nghiệm, vận hành ổn định trên lưới điện và mức độ thay thế thiết bị nhập khẩu. Theo phát biểu tại lễ khởi công, doanh nghiệp cam kết tổ chức thực hiện dự án theo các yêu cầu về chất lượng, tiến độ, hiệu quả và an toàn, đồng thời chuẩn bị điều kiện để tiến tới sản xuất công nghiệp và thương mại hóa sản phẩm. Một câu nói đáng trích dẫn ở đây: “Trong 24 tháng tới, khi dự án hoàn thành, Việt Nam sẽ có những sản phẩm Make in Vietnam phục vụ yêu cầu phát triển và hiện đại hóa hệ thống điện quốc gia”. Nếu lời hứa đó thành hiện thực, lợi ích không chỉ nằm ở vài bộ cuộn kháng bù 500 kV, mà là tiền lệ cho việc đưa nghiên cứu khoa học công nghệ chiến lược ra thị trường, tạo sức ép tích cực buộc hệ sinh thái thiết bị điện trong nước phải nâng cấp năng lực thiết kế, chế tạo và thử nghiệm.
Cuộn kháng bù 500 kV và câu chuyện an ninh năng lượng chủ động
Trong bối cảnh nhu cầu điện tăng, cơ cấu nguồn thay đổi và dòng công suất trên lưới truyền tải ngày càng phức tạp, bảo đảm an ninh năng lượng không thể chỉ nhìn vào số megawatt công suất đặt. Ba trụ cột “đủ nguồn cung, hạ tầng truyền tải vững chắc và khả năng làm chủ công nghệ thiết yếu” được lãnh đạo Hà Nội nhắc tới là định nghĩa mới cho an ninh năng lượng hiện đại. Làm chủ cuộn kháng bù 500 kV là minh chứng rất cụ thể: nó giúp kiểm soát điện áp, giảm tổn thất truyền tải, qua đó gián tiếp tác động đến giá thành và độ ổn định điện cho người dùng cuối. Nhưng quan trọng hơn, đây là bước đi trên con đường độc lập công nghệ: từ việc phải nhập khẩu toàn bộ thiết bị siêu cao áp, chúng ta đang xây dựng năng lực nội địa đủ sức đảm nhiệm các nhiệm vụ phức tạp hơn. Khi những sản phẩm đầu tiên được nghiệm thu trên lưới, câu hỏi không còn là “có nên tự nghiên cứu hay mua ngoài”, mà sẽ chuyển thành “có dám đặt mục tiêu cao hơn: xuất khẩu thiết bị siêu cao áp từ Việt Nam hay không”.
