AI chẩn đoán bệnh là gì và vì sao kết quả lại chia đôi người dùng?
AI chẩn đoán bệnh là các hệ thống trí tuệ nhân tạo phân tích dữ liệu y khoa như hình ảnh, triệu chứng và hồ sơ sức khỏe, sau đó đưa ra gợi ý chẩn đoán hoặc khuyến nghị điều trị kèm giải thích, nhằm hỗ trợ con người ra quyết định y khoa nhưng không thay thế hoàn toàn bác sĩ. Nghiên cứu mới của các nhà khoa học từ MIT, Stanford và Columbia về AI hỗ trợ chẩn đoán bệnh da cho thấy một nghịch lý khó chịu: cùng một hệ thống, cùng một lời giải thích, nhưng kết quả sức khỏe mà nó dẫn tới lại khác nhau rõ rệt giữa bác sĩ và người thường. Điều đó đặt ra câu hỏi: chúng ta đang thiết kế AI vì bệnh nhân hay vì… những người đã có chuyên môn?
Khi cùng một lời giải thích giúp bác sĩ nhưng hại người bệnh
Trong thí nghiệm với bệnh da, cả người không chuyên và bác sĩ đa khoa đều được xem hình ảnh y tế kèm dự đoán của AI và các kiểu giải thích XAI khác nhau. Kết quả: độ chính xác của người thường có tăng, nhưng phần lớn nhờ họ quá tin vào hệ thống, thể hiện “hiệu ứng phục tùng” – gần như mù quáng theo AI dù đúng hay sai. Ngược lại, bác sĩ lâm sàng không dễ bị đánh lừa bởi gợi ý sai; họ còn làm tốt nhất khi chỉ thấy kết quả dự đoán trần trụi, không kèm giải thích hoa mỹ. Nói cách khác, cùng một lời giải thích: với bác sĩ, đó là thêm một nguồn tham khảo; với người thiếu kiến thức, đó là cái neo tâm lý trói họ vào quyết định sai.
Tin tưởng AI y tế: từ trợ lý thông minh đến chiếc phao giả
Các hệ thống AI chẩn đoán bệnh được quảng bá như công cụ giúp người dân “tự chủ” hơn trong chăm sóc sức khỏe. Nhưng nghiên cứu cho thấy người ít kiến thức y khoa là nhóm dễ bị dẫn dắt sai lầm nhất khi giải thích của AI không chính xác. Họ tin vào các giải thích ngôn ngữ tự nhiên, thậm chí càng mơ hồ càng thuyết phục, dẫn đến thiên vị tự động hóa và phụ thuộc quá mức. Trong khi đó, bác sĩ dùng chính kết quả đó để bổ sung cho kinh nghiệm, cải thiện khả năng phát hiện những biểu hiện bệnh tinh vi mà mắt thường khó thấy. Cùng một công nghệ, người này được trao thêm năng lực, người kia bị tước đi khả năng hoài nghi. Nếu tiếp tục thiết kế AI “một kích cỡ cho tất cả”, chúng ta đang hợp thức hóa một dạng bất bình đẳng mới quanh câu hỏi: ai đủ điều kiện để tin tưởng AI y tế?
Bác sĩ AI giả mạo: khi áo blouse trắng là lớp vỏ cho thông tin sai
Trên YouTube, TikTok, những “bác sĩ AI” mặc áo blouse, tự xưng có 20 năm kinh nghiệm, nói năng điềm đạm đang thu hút hàng trăm nghìn lượt xem. Với người như bà Mai, đó là bác sĩ tư vấn miễn phí trong điện thoại; đến khi con trai phát hiện thì bà mới biết mình đang nghe một nhân vật không tồn tại. Nguy hiểm hơn là khi người xem bắt đầu làm theo những lời khuyên như kiểm soát huyết áp cao mà không cần thuốc. Theo một nghiên cứu tại Anh, khoảng 40% video sức khỏe phổ biến nhất trên TikTok có sự tham gia của AI, và với cụm từ như “mẹo sức khỏe”, tỷ lệ này lên tới 84%. Các video bác sĩ và sức khỏe do AI tạo ra còn đạt trung bình 2,5 triệu lượt xem. Đó không chỉ là bác sĩ AI giả mạo; đó là máy khuếch đại cho tin giả đội lốt áo blouse.
Không thể có một AI y tế cho tất cả mọi người
Nghiên cứu về AI chẩn đoán bệnh da cho thấy rõ: cách AI giải thích quyết định có tác động rất khác nhau tùy trình độ người dùng. Orson Xu nhấn mạnh rằng không thể cho rằng một AI tốt sẽ tự động giải quyết mọi vấn đề; cùng một lời giải thích có thể giúp ích cho chuyên gia nhưng lại làm lạc lối người mới bắt đầu. Trong đời sống, mạng xã hội đang trở thành nơi người dân tìm câu trả lời y tế, tạo điều kiện cho nhân vật AI không có cơ sở tiếp cận nhóm dễ tổn thương. Dù nền tảng mạng xã hội có phản bác các nghiên cứu bất lợi, thực tế là người dùng bình thường vẫn phải tự bơi trong biển nội dung. Kết luận khó tránh: AI y tế nếu không được thiết kế theo từng mức hiểu biết khác nhau và không gắn với trách nhiệm rõ ràng, sẽ tiếp tục nới rộng khoảng cách giữa người hiểu và người chỉ biết “nghe theo”.
