Thuế không còn bắt đầu từ tờ khai: bản chất của quản lý dựa trên dữ liệu
Quản lý thuế dựa trên dữ liệu là phương thức cơ quan thuế sử dụng big data, hóa đơn điện tử và các hệ thống phân tích rủi ro để “đọc” toàn bộ dòng tiền, dòng hàng và hành vi doanh nghiệp theo thời gian thực, từ đó phát hiện gian lận hóa đơn và bất thường về nghĩa vụ thuế ngay khi rủi ro manh nha, thay vì chờ đến khâu kiểm tra hồ sơ sau cùng. Trong mô hình mới này, tờ khai thuế chỉ là một lát cắt của bức tranh dữ liệu; điểm xuất phát thực sự nằm ở cách doanh nghiệp hình thành, lưu trữ và chuẩn hóa thông tin cho từng hợp đồng, giao dịch, chứng từ. Sự dịch chuyển này không phải chi tiết kỹ thuật mà là thay đổi tư duy quản lý: cơ quan thuế từ vị thế “xuống doanh nghiệp soi hồ sơ” chuyển sang phân tích doanh nghiệp qua dữ liệu, dòng tiền, dòng hàng và nhiều nguồn thông tin khác. Điều đó khiến mọi sai lệch nhỏ trong quản trị dữ liệu doanh nghiệp có thể trở thành tín hiệu cảnh báo rủi ro thuế, buộc doanh nghiệp phải xem lại toàn bộ cách vận hành nội bộ, chứ không chỉ điều chỉnh vài bút toán trên tờ khai.
Big data kiểm toán và hóa đơn điện tử: nền tảng cho phát hiện gian lận từ sớm
Điểm ngoặt của cuộc chuyển đổi nằm ở việc ngành thuế và kiểm toán nhà nước coi big data kiểm toán là xu thế tất yếu để nâng cao chất lượng kiểm tra thu ngân sách. Hệ thống thông tin thuế hiện nay được xây dựng trên nền tảng dữ liệu lớn, quản lý thuế tập trung và các dịch vụ thuế điện tử, cho phép thu thập, lưu trữ và phân tích dữ liệu trên phạm vi toàn quốc. Với việc 100% doanh nghiệp sử dụng hóa đơn điện tử, mỗi năm cơ quan thuế tiếp nhận khoảng 25 tỷ hóa đơn, tạo nên kho dữ liệu khổng lồ về giao dịch và hoạt động kinh doanh của người nộp thuế. Mỗi ngày, lượng lớn dữ liệu về hóa đơn, giao dịch, kê khai và hoạt động sản xuất kinh doanh được gửi về cơ quan thuế. Đây không chỉ là con số mà là nguồn “nhiên liệu” để chuyển từ mô hình hậu kiểm sang quản lý dựa trên dữ liệu và rủi ro. Không có hóa đơn điện tử, phát hiện gian lận hóa đơn vẫn phụ thuộc vào những cuộc kiểm tra tại chỗ mang tính chọn mẫu; với dữ liệu thời gian thực, hành vi bất thường có thể bị nhận diện ngay khi vừa xuất hiện, thậm chí phát hiện theo chuỗi doanh nghiệp và dòng tiền liên kết.
AI quản lý thuế: từ “đi tìm vi phạm” sang cảnh báo rủi ro từ sớm
Trong bối cảnh các hành vi gian lận, trốn thuế ngày càng tinh vi, có xu hướng mang tính hệ thống, liên ngành và xuyên địa bàn, việc đưa trí tuệ nhân tạo vào quản lý thuế không còn là lựa chọn thử nghiệm mà là yêu cầu bắt buộc. Ngành thuế đang nghiên cứu, ứng dụng phân tích dữ liệu lớn, phân tích mạng lưới và AI để nhận diện dấu hiệu, mô hình, mối quan hệ bất thường mà phương pháp truyền thống khó phát hiện. Theo một lãnh đạo cơ quan thuế, việc ứng dụng Big Data và AI vào quản lý hóa đơn được xác định là “bước chuyển mình mang tính lịch sử” của ngành. Mục tiêu không chỉ dừng ở phát hiện và xử lý khi vi phạm đã xảy ra mà là nhận diện nguy cơ “từ sớm, từ xa” thông qua cảnh báo rủi ro thuế. Khi dữ liệu được kết nối, tiêu chí rủi ro được cập nhật và công nghệ được sử dụng đúng, cơ quan thuế có thể chuyển từ việc đi tìm vi phạm sang chủ động cảnh báo, xác minh và xử lý theo mức độ rủi ro. Điều này vừa tối ưu hóa nguồn lực kiểm tra, vừa giảm can thiệp không cần thiết với người nộp thuế tuân thủ tốt. Về lâu dài, cách phân loại dựa trên rủi ro này tạo môi trường kinh doanh minh bạch và bình đẳng hơn cho doanh nghiệp.
Doanh nghiệp phải thay đổi quản trị dữ liệu, không thể “hai sổ sách”
Khi cơ quan thuế “đọc” doanh nghiệp qua dữ liệu, những thói quen từng được coi là bình thường – như bán hàng trước, xuất hóa đơn sau hoặc để dữ liệu quản trị khác với dữ liệu báo cáo thuế – trở thành điểm rủi ro trong hệ thống chấm điểm và so sánh ngành. Vấn đề không còn là kê khai có đúng vài chỉ tiêu trên tờ khai, mà là toàn bộ dữ liệu có thống nhất, hợp lý và phản ánh đúng bản chất hoạt động kinh doanh hay không. Nếu doanh nghiệp duy trì hai hệ thống sổ sách, một cho nội bộ và một cho cơ quan thuế, mô hình phân tích rủi ro sẽ nhìn thấy ngay sự mâu thuẫn đó. Thông điệp “Thuế không bắt đầu từ tờ khai” tại một hội nghị về thuế giá trị gia tăng và hóa đơn cho thấy doanh nghiệp phải chuyển từ tư duy “xử lý thuế” sang quản trị rủi ro thuế. Muốn kê khai đúng và giảm rủi ro, doanh nghiệp phải kiểm soát từ hợp đồng, giao dịch, hóa đơn, dòng tiền, chứng từ đến dữ liệu. Điều đó đòi hỏi đầu tư vào quản trị dữ liệu doanh nghiệp: chuẩn hóa quy trình cập nhật, thiết kế hệ thống thông tin nhất quán và đào tạo nhân sự hiểu rõ liên kết giữa quyết định kinh doanh, dữ liệu và nghĩa vụ thuế.
Lộ trình đến 2030: chuẩn hóa dữ liệu và tái định nghĩa vai trò kiểm toán
Chuyển đổi số trong quản lý thuế không dừng ở việc triển khai hóa đơn điện tử mà bao gồm cả chuẩn hóa dữ liệu, phân tích rủi ro và mở rộng dịch vụ điện tử trên hệ thống quản lý thuế tập trung. Đối với kiểm toán nhà nước, yêu cầu đổi mới phương pháp theo hướng ứng dụng phân tích dữ liệu lớn trong kiểm toán thu ngân sách đã được đặt ra với lộ trình đến năm 2030, nhằm hiện đại hóa và sử dụng thành thạo big data kiểm toán trong hoạt động kiểm toán thuế. Sáng 14/8, một cuộc tọa đàm khoa học về ứng dụng dữ liệu lớn để phát hiện gian lận thuế trong kiểm toán thu ngân sách được tổ chức, thể hiện quyết tâm đưa phân tích dữ liệu vào thực tế thay vì chỉ bàn trên lý thuyết. Ở phía cơ quan thuế, sau khi có những kết quả bước đầu từ hệ thống đánh giá rủi ro hóa đơn, ngành đang rà soát tiêu chí rủi ro và trao đổi với các đơn vị công nghệ để tiếp tục hoàn thiện công cụ quản lý. Song song, hội nghị trực tuyến toàn quốc về đánh giá rủi ro hóa đơn cho thấy chiến lược dài hạn là phân loại đúng đối tượng, quản lý theo mức độ rủi ro và giữ cân bằng giữa kiểm soát chặt với tạo môi trường kinh doanh thuận lợi. Nếu doanh nghiệp không kịp thích ứng với quản trị dữ liệu doanh nghiệp, họ sẽ phải chơi một cuộc trò chơi thuế mà luật lệ đã được viết lại bằng thuật toán.
