Mãn kinh: điểm ngoặt 30-40 năm sức khỏe sau này
Sức khỏe sau mãn kinh là toàn bộ những thay đổi và nguy cơ kéo dài hàng chục năm liên quan đến xương, tim mạch, chuyển hóa, sức khỏe tình dục và tinh thần ở phụ nữ khi chức năng buồng trứng suy giảm và kinh nguyệt dừng hẳn, đòi hỏi một chiến lược chăm sóc sức khỏe toàn diện, chủ động, lâu dài thay vì xử lý từng triệu chứng rời rạc. Hơn 13 triệu phụ nữ Việt Nam trên 45 tuổi đang ở giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh, tương đương khoảng 25% dân số nữ. Nếu tính cả phụ nữ từ 35 tuổi đã bắt đầu suy giảm nội tiết, con số lên tới 25-26 triệu người. Điều đáng nói, đây là nhóm vẫn đang là trụ cột gia đình và xã hội, nên mọi rối loạn về xương, tim mạch, tâm thần hay đời sống tình dục đều tác động trực tiếp đến chất lượng cuộc sống và năng lực lao động của cả cộng đồng.
Nguy cơ chồng chéo: xương, tim, tình dục, tinh thần không thể tách rời
Điều đáng lo nhất ở sức khỏe sau mãn kinh không phải một triệu chứng đơn lẻ, mà là cả một mạng lưới nguy cơ chồng chéo. Ở hệ xương, trong 5-7 năm đầu sau mãn kinh, tốc độ mất khối lượng xương tăng khoảng 1,5-2% mỗi năm, làm tăng rõ rệt nguy cơ loãng xương và gãy xương. Ở hệ tim mạch, sau thời điểm mãn kinh, nguy cơ tim mạch tăng cùng với các thay đổi về huyết áp, mỡ máu, phân bố mỡ cơ thể và rối loạn chuyển hóa. Hội chứng niệu sinh dục gây khô âm đạo, đau khi quan hệ, nhiễm khuẩn tiết niệu tái phát xuất hiện ở 50-84% phụ nữ sau mãn kinh nhưng chỉ khoảng 20-25% được điều trị. Các triệu chứng vận mạch như bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm ảnh hưởng tới 75-80% phụ nữ, trong đó 20-30% ở mức trung bình đến nặng. Song song là rối loạn nhận thức, tâm lý và suy giảm đời sống tình dục, tác động đến hạnh phúc gia đình.
Vì sao phải chuyển từ “chữa cháy” sang phòng ngừa dài hạn?
Các chuyên gia nhận định chăm sóc sức khỏe phụ nữ sau mãn kinh không thể chỉ dừng ở việc giảm bốc hỏa hay điều trị khô âm đạo, mà phải nhắm tới phòng ngừa nguy cơ lâu dài về xương, tim mạch, sức khỏe tình dục và tinh thần. Trước đây, hệ thống y tế chủ yếu tập trung vào khám, chữa bệnh và giảm tử vong; nhưng hiện nay, đã đến lúc chuyển trọng tâm sang phòng bệnh và nâng cao chất lượng cuộc sống cho phụ nữ trung niên và cao tuổi. Sự thật là phụ nữ sẽ sống thêm 30-40 năm sau mốc mãn kinh, trong khi đây lại là giai đoạn nguy cơ tim mạch tăng, mất xương tăng tốc và rối loạn nhận thức bắt đầu xuất hiện. Nếu chờ đến khi đau xương, gãy xương, nhồi máu cơ tim hay trầm cảm mới đi khám, chi phí sức khỏe và xã hội phải trả sẽ lớn hơn nhiều so với việc sàng lọc sớm, tư vấn và điều chỉnh lối sống từ giai đoạn tiền mãn kinh.
Liệu pháp hormone và các lựa chọn không hormone: không có một công thức cho tất cả
Một trong những tranh luận lớn hiện nay là vai trò của liệu pháp hormone mãn kinh (MHT) trong chăm sóc sức khỏe sau mãn kinh. Dữ liệu cho thấy MHT là phương pháp hiệu quả để điều trị triệu chứng vận mạch, hội chứng niệu sinh dục và giúp bảo vệ xương ở những phụ nữ phù hợp. Khái niệm “cửa sổ cơ hội” nhấn mạnh phụ nữ dưới 60 tuổi hoặc trong vòng 10 năm kể từ khi mãn kinh, nếu không có chống chỉ định, thường có cán cân lợi ích – nguy cơ thuận lợi hơn khi dùng MHT. Ngược lại, khởi đầu MHT từ 60 tuổi trở lên hoặc sau hơn 10 năm mãn kinh cần cân nhắc rất thận trọng và không nên dùng MHT chỉ với mục đích phòng ngừa bệnh tim mạch – đây là câu nói thẳng thắn mà nhiều người cần nghe. Trong mọi trường hợp, kê đơn phải cá thể hóa, chú ý các chống chỉ định như tiền sử ung thư vú, huyết khối tĩnh mạch, bệnh gan nặng và không tự ý dùng hormone hoặc thực phẩm bổ sung thay thế điều trị y khoa.
Chiến lược chăm sóc sức khỏe toàn diện: lối sống, dinh dưỡng, vận động và theo dõi y khoa
Chăm sóc sức khỏe toàn diện cho phụ nữ sau mãn kinh phải kết hợp song song thay đổi lối sống, điều chỉnh dinh dưỡng, tăng cường vận động, chăm sóc tinh thần và theo dõi y khoa thường xuyên. Về vận động, tập luyện cường độ vừa phải tối thiểu 150 phút mỗi tuần giúp duy trì khối cơ, sức khỏe tim mạch và xương, đồng thời góp phần phòng ngừa bệnh tim ở nữ và hạn chế suy giảm xương ở phụ nữ. Về dinh dưỡng, nên duy trì chế độ ăn cân bằng, giàu rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cá, chất béo lành mạnh; mô hình ăn kiểu Địa Trung Hải là một lựa chọn đáng cân nhắc. Bổ sung canxi, vitamin D cùng tăng cường vận động ngoài trời giúp phòng loãng xương. Trên nền đó, phụ nữ cần được đánh giá toàn diện về triệu chứng, nguy cơ tim mạch, sức khỏe xương, chuyển hóa, sức khỏe tình dục và tâm lý để lựa chọn kết hợp MHT, giải pháp không hormone và tư vấn tâm lý phù hợp.
