Khi đóng tiền nhà trường vượt khỏi khuôn khổ: vấn đề là ranh giới, không phải vài trăm nghìn
Việc giáo viên kêu gọi quyên góp phụ huynh để mua bàn ghế, sơn sửa, trang trí phòng học là tình huống mà phụ huynh bị đặt giữa hai lựa chọn khó: ủng hộ để con mình không bị "lép vế" trong lớp, hay từ chối để bảo vệ nguyên tắc về trách nhiệm tài chính của nhà trường, qua đó cho thấy ranh giới giữa hỗ trợ tự nguyện và lạm dụng đóng tiền nhà trường ngày càng mờ đi. Tại Trường THCS Hùng Vương (Ia Grai, Gia Lai), nhiều phụ huynh phản ánh việc giáo viên chủ nhiệm kêu gọi nộp tiền đối ứng để mua bàn ghế và sơn sửa lớp học chuẩn bị năm học mới là không hợp lý. Lớp 8A6 được thông báo phải đối ứng 12 bộ bàn ghế với tổng kinh phí 13,2 triệu đồng, tạm ứng mỗi học sinh 500.000 đồng và phần còn dư sẽ chuyển vào quỹ năm học của lớp. Con số vài trăm nghìn một học sinh nghe qua không lớn, nhưng cách thu, người thu và mục đích thu lại đặt ra vấn đề nguyên tắc.
Quyên góp phụ huynh cho bàn ghế, sơn sửa: Thiện chí che mờ trách nhiệm ngân sách
Ở Hùng Vương, các thư kêu gọi được viết bằng giọng điệu "vì môi trường khang trang, sạch đẹp, an toàn" và nhấn mạnh đây là kế hoạch của tập thể lớp nhằm chuẩn bị tốt cơ sở vật chất cho năm học 2026-2027. Một phụ huynh lớp 8A6 nói rõ nhà trường đã hỗ trợ 12 bộ bàn ghế mới, phần còn lại lớp phải đối ứng 12 bộ nữa, sơn sửa phòng học, hành lang, mua kệ trưng bày, dụng cụ quét dọn… với mức tạm ứng 500.000 đồng cho mỗi trong số 47 học sinh. Giáo viên chủ nhiệm lớp 6A4 thì tính toán giá một bộ bàn ghế là 1,15 triệu đồng, trình bày rằng chia ra mỗi em khoảng 300.000 đồng. Vấn đề không nằm ở việc phụ huynh muốn con "ngồi cho thoải mái" như nhiều người chia sẻ, mà ở chỗ hiệu trưởng thừa nhận kêu gọi phụ huynh đóng tiền mua bàn ghế là sai, bởi đây là khoản phải thuộc ngân sách nhà nước. Khi ngân sách chỉ "đáp ứng được một phần rất nhỏ" như ông hiệu trưởng nói, việc đẩy những phần thiếu lên vai phụ huynh là bước trượt nguy hiểm: đóng tiền nhà trường dần bị hiểu thành nghĩa vụ bù đắp mọi thiếu hụt, chứ không phải chỉ là tự nguyện hỗ trợ.
Tài khoản cá nhân giáo viên và những lời kêu gọi “đừng tuyên truyền ra ngoài lớp”
Ở một trường tiểu học khác, cách thức quyên góp phụ huynh còn đi xa hơn: giáo viên chủ nhiệm lớp 1A3 nhắn trong nhóm, sau khi vệ sinh lớp học, cần trang trí, hoàn thiện tủ cốc, trồng cây xanh để đón học sinh. Phụ huynh được mời ủng hộ "tùy tâm" vào chính tài khoản cá nhân giáo viên, ghi rõ tên con và nội dung "UH lớp" khi chuyển khoản. Đáng chú ý, tin nhắn nhấn mạnh đây là "ND riêng của PH lớp 1A3 – TẤT CẢ VÌ CÁC CON YÊU" và đề nghị phụ huynh "không nên tuyên truyền gì ra bên ngoài lớp". Những lời "tự nguyện", "cũng không sao" với người chưa có điều kiện đóng, trên thực tế tạo áp lực tâm lý rất lớn: phụ huynh nào muốn con mình không bị nhìn nhận là "thiếu tinh thần" gần như khó dám từ chối. Theo kết quả xác minh, nhà trường xác định giáo viên đã vận động phụ huynh đóng góp tiền để trang trí, hoàn thiện cơ sở vật chất và nhận tiền vào tài khoản cá nhân, sau đó buộc phải dừng việc tiếp nhận, hoàn trả 100% số tiền và làm bản kiểm điểm. Việc nhà trường phải quán triệt nghiêm cấm sử dụng tài khoản cá nhân giáo viên để nhận tiền phục vụ hoạt động của nhà trường hay Ban đại diện cha mẹ học sinh cho thấy mức độ phổ biến và nguy cơ của mô hình "quỹ lớp học" kiểu tự phát.
Phụ huynh có quyền từ chối, nhưng cần cơ chế bảo vệ khỏi áp lực “tự nguyện”
Cả hai vụ việc đều kết thúc bằng cam kết trả lại tiền: hiệu trưởng Hùng Vương nói sẽ yêu cầu giáo viên chủ nhiệm hoàn trả cho phụ huynh nếu có ai đã nộp, còn trường Tiểu học và THCS Tàm Xá thì buộc giáo viên lớp 1A3 hoàn trả đầy đủ 100% số tiền, thông tin rõ ràng cho phụ huynh để không phát sinh thắc mắc hoặc ảnh hưởng đến quyền lợi học sinh. Nhưng hoàn trả là xử lý phần ngọn: phụ huynh vẫn mơ hồ về quyền từ chối, nhất là khi mọi lời kêu gọi đều được bọc bằng cụm từ "tự nguyện", "vì các con". UBND xã Vĩnh Thanh đã phải nhấn mạnh nguyên tắc phối hợp với cha mẹ học sinh phải tự nguyện, công khai, minh bạch, không ép buộc và không gây áp lực. Điều phụ huynh cần không chỉ là lời hứa sẽ trả tiền, mà là các quy định rõ ràng: trường chỉ được vận động trong những trường hợp nào, qua kênh nào; mọi khoản đóng tiền nhà trường chính thức phải thể hiện bằng văn bản, thông báo có ký tên, đóng dấu; mọi quỹ lớp học chỉ được tồn tại khi có quy chế hoạt động, công khai chi tiêu, không được biến thành "lá chắn" cho các khoản vận động ngoài ngân sách. Phụ huynh nên học cách hỏi thẳng: đây là bắt buộc hay tự nguyện, nếu tự nguyện thì việc không đóng có ảnh hưởng gì đến con tôi hay không – và yêu cầu câu trả lời được ghi nhận bằng văn bản hoặc ít nhất là thông báo chung trong nhóm.
Cần một ranh giới rõ giữa nhu cầu chính đáng và lạm dụng quyên góp phụ huynh
Nhìn tổng thể, cả hai vụ việc đều bắt nguồn từ nhu cầu có thật: bàn ghế cũ, lung lay, mặt bàn bị vẽ bẩn ở Hùng Vương; lớp tiểu học cần trang trí, trồng cây để tạo không gian học tập dễ chịu ở Tàm Xá. Không ai phủ nhận mong muốn có lớp học đẹp hơn, tiện nghi hơn. Vấn đề là khi hệ thống không tách bạch được đâu là trách nhiệm phải dùng ngân sách, đâu là đóng góp tự nguyện đúng nghĩa, mọi thiện chí có thể bị trượt thành lạm dụng. Việc các khoản tiền chảy vào tài khoản cá nhân giáo viên càng làm tăng nguy cơ thiếu minh bạch và thiên vị, dù những khoản đóng góp hiện tại chưa lớn. Nhà trường cần xây dựng quy trình chuẩn: mọi đề xuất cải thiện cơ sở vật chất phải được đánh giá, phân loại rõ phần ngân sách, phần xã hội hóa; chỉ Ban giám hiệu hoặc Ban đại diện cha mẹ học sinh được phép vận động, qua tài khoản chung và có báo cáo. Phụ huynh, thay vì im lặng chuyển khoản vì sợ con bị ảnh hưởng, cần mạnh dạn yêu cầu thông tin rõ, từ chối các khoản quyên góp phụ huynh trái quy định, và ủng hộ những mô hình xã hội hóa minh bạch, có giám sát. Ranh giới giữa hỗ trợ và lạm dụng sẽ chỉ được giữ vững khi cả trường và phụ huynh cùng đồng thuận rằng "tự nguyện" không bao giờ đi kèm im lặng, giấu giếm hay áp lực.
