Bản quyền âm nhạc: từ “chuyện nhỏ” thành rủi ro hình sự
Bản quyền âm nhạc là tập hợp các quyền của tác giả và chủ sở hữu đối với tác phẩm, bản ghi âm, bản ghi hình, bao gồm quyền cho phép hoặc không cho phép người khác sử dụng, khai thác, phân phối, đăng tải, kiếm tiền từ các sản phẩm âm nhạc đó theo luật bảo vệ tác giả hiện hành. Sau vụ ca sĩ Phương Diễm Huyền bị khởi tố vì xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan, bản quyền âm nhạc đã bước ra khỏi vùng “mơ hồ” và trở thành ranh giới rõ ràng giữa hoạt động nghệ thuật hợp pháp và hành vi phạm tội. Hành vi sử dụng, đăng tải hàng trăm tác phẩm âm nhạc lên YouTube mà không xin phép, không trả tiền bản quyền đã bị xác định gây thiệt hại hàng trăm triệu đồng cho các tác giả và giúp ca sĩ thu lợi bất chính ở mức tương tự. Đây không còn là tranh chấp nghề nghiệp, mà là lời cảnh báo trực tiếp cho mọi ca sĩ đang kiếm tiền trên nền tảng số.
Vì sao ca sĩ dễ trở thành người xâm phạm bản quyền trên YouTube?
Thực tế, nhiều ca sĩ phòng trà, ca sĩ trẻ, quán quân – á quân chương trình hát đang sống nhờ các kênh YouTube, nơi mỗi kênh có thể chứa từ vài trăm đến hơn 1.000 video đủ thể loại, từ nhạc trẻ, nhạc ngoại lời Việt đến bolero, trữ tình. Phương Diễm Huyền là ví dụ điển hình: một ca sĩ phòng trà dòng bolero, trữ tình, sở hữu kênh YouTube với hàng trăm nghìn người theo dõi, đăng tải hơn 1.600 video, nhiều clip đạt tới hàng chục triệu lượt xem. Khi mô hình kinh doanh dựa trên số lượng video cover, tuyển tập dài hàng giờ, cám dỗ “dùng nhạc người khác cho nhanh” rất lớn. Nhiều ca sĩ lại lầm tưởng có giấy phép biểu diễn, hoặc “đã xin miệng”, là đủ để đưa nhạc lên YouTube và bật kiếm tiền. Họ quên rằng YouTube bản quyền tuân theo luật bảo vệ tác giả, chứ không theo thói quen nghề.
Khi nào ca sĩ bị xử lý hình sự theo Điều 225 Bộ luật Hình sự?
Điều 225 Bộ luật Hình sự về tội xâm phạm quyền tác giả không phải là “thanh kiếm treo cho có”. Luật quy định rõ: nếu cá nhân không được phép của chủ thể quyền mà cố ý sao chép, phân phối tác phẩm, bản ghi âm, bản ghi hình đang được bảo hộ, thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng hoặc gây thiệt hại cho chủ thể quyền từ 100 triệu đồng. Khi đó, ca sĩ có thể bị phạt tiền hoặc bị phạt cải tạo không giam giữ. Nếu thu lợi bất chính từ 300 triệu đồng, gây thiệt hại từ 500 triệu đồng, hoặc phạm tội có tổ chức, nhiều lần, khung hình phạt tăng lên với mức tiền phạt cao hơn hoặc phạt tù. Vụ ca sĩ Phương Diễm Huyền và giám đốc công ty truyền thông bị khởi tố vì đăng trái phép hàng trăm tác phẩm lên YouTube, gây thiệt hại và thu lợi bất chính hàng trăm triệu đồng, cho thấy những ngưỡng này đã bị vượt qua rõ ràng.
Làn sóng siết chặt: không gian mạng không còn là “vùng xám”
Ai nghĩ rằng “làm YouTube cho vui” sẽ được pháp luật nương tay thì đã lạc hậu. Công an Thành phố Hồ Chí Minh xác nhận việc khởi tố hai vụ án liên quan Phương Diễm Huyền và giám đốc một công ty truyền thông nằm trong đợt cao điểm đấu tranh với hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, đồng thời mở rộng xử lý vi phạm bản quyền trên không gian mạng. Nghĩa là thời kỳ “bản quyền âm nhạc có tranh chấp thì tính sau” đã chấm dứt: bản quyền giờ được nhìn nhận như một rủi ro pháp lý ngang với các tội phạm kinh tế khác. Việc hơn 200 video trên một kênh bị xác định vi phạm bản quyền cho thấy cơ quan điều tra đã đi vào từng nội dung cụ thể chứ không dừng ở mức nhắc nhở. Khi cơ quan công an tuyên bố sẽ tiếp tục rà soát, mọi ca sĩ xâm phạm bản quyền trên YouTube đều đang nằm trong vùng nguy hiểm.
Ba việc ca sĩ phải làm ngay để không bước vào “vết xe đổ”
Nếu đang sở hữu kênh YouTube, TikTok hay Facebook cá nhân, bạn không có lựa chọn nào khác ngoài việc tự bảo vệ mình. Thứ nhất, cần rà soát toàn bộ kho nội dung cũ trên YouTube, TikTok, Facebook và xác định căn cứ bản quyền của từng nhóm video: bài nào là sáng tác riêng, bài nào đã mua quyền, bài nào chưa có sự cho phép rõ ràng. Thứ hai, mọi thỏa thuận sử dụng tác phẩm phải được lập thành văn bản hoặc ít nhất có thông điệp điện tử rõ ràng về phạm vi khai thác, đặc biệt là quyền đăng tải và kiếm tiền trên nền tảng số; “xin phép miệng” qua điện thoại là rủi ro cao vì không đáp ứng yêu cầu hợp đồng theo luật bảo vệ tác giả. Thứ ba, nếu phát hiện mình đang vi phạm, hãy chủ động gỡ nội dung, chấm dứt hành vi, liên hệ với chủ sở hữu để khắc phục, bởi cơ quan công an đã khuyến nghị các tổ chức, cá nhân vi phạm phải chủ động dừng và phối hợp với cơ quan chức năng.
