Deepfake và hình ảnh AI giả mạo: mối đe dọa thật trên mạng xã hội
Deepfake và tin giả là những nội dung hình ảnh, video hoặc giọng nói được tạo ra hoặc chỉnh sửa bằng trí tuệ nhân tạo nhằm giả mạo con người, xuyên tạc sự việc hoặc dựng nên câu chuyện không có thật để tác động vào cảm xúc, nhận thức và hành vi của người dùng trên mạng xã hội, từ đó câu view, câu like hoặc phục vụ mục đích lừa đảo. Video ngắn độc hại, tin giả cùng sự xuất hiện của AI, Deepfake đang đặt ra nhiều nguy cơ với người dùng, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên trên không gian mạng. Điều đáng ngại là AI và công nghệ deepfake đang khiến việc tạo hình ảnh, giọng nói, video giả ngày càng dễ dàng, biến việc lướt mạng xã hội thành con dao hai lưỡi: vừa giải trí, vừa tiềm ẩn rủi ro an ninh và pháp lý.
Thủ đoạn mới: từ ảnh cây xăng đến tai nạn, từ thiện giả
Điểm đáng báo động là deepfake và hình ảnh AI giả mạo không còn chỉ là trò nghịch công nghệ, mà đã trở thành công cụ câu view, câu like và lừa đảo mạng xã hội. Một trường hợp điển hình là nam thanh niên dùng ảnh AI một người đàn ông bị ngất tại cây xăng, gắn với nội dung về giá xăng dầu để thu hút tương tác; người này thừa nhận đã sử dụng hình ảnh sai sự thật nhằm mục đích câu view, câu like. Đây chỉ là phần nổi của tảng băng: kẻ xấu có thể tạo ảnh và video giả về tai nạn, cảnh hỗn loạn, hoặc lời kêu gọi từ thiện đầy cảm xúc để moi tiền, thu dữ liệu cá nhân, hoặc dẫn người dùng vào các liên kết nguy hiểm. AI, deepfake còn được dùng để giả giọng nói người thân, lãnh đạo, người nổi tiếng, hoặc dựng lại sự việc theo hướng hoàn toàn khác với thực tế để kiếm tiền hoặc phục vụ hành vi vi phạm pháp luật.
Vì sao người trẻ dễ trở thành nạn nhân của deepfake và tin giả
Không gian mạng đã trở thành môi trường thông tin thiết yếu của xã hội, đặc biệt đối với thanh thiếu niên và trẻ em. Nhưng chính nhóm này lại là đối tượng dễ bị tổn thương nhất. Trẻ em và thanh thiếu niên đang trong quá trình hình thành nhận thức, nhân cách và kỹ năng xã hội; khi thường xuyên tiếp xúc với video ngắn phản cảm, bạo lực, lệch chuẩn hay những nội dung được dàn dựng dưới dạng "giải trí", "thử thách", "trend", các em có thể coi những hành vi bất thường là bình thường, bắt chước để được chú ý hoặc tìm kiếm sự công nhận trên mạng. Hậu quả còn trực tiếp hơn khi các em trở thành nạn nhân của lừa đảo, thao túng và xâm hại trên môi trường mạng. Deepfake và tin giả, khi được "đóng gói" dưới dạng nội dung ngắn, gây sốc, càng dễ hút giới trẻ, tạo hiệu ứng đám đông và khiến các em vô tình chia sẻ, khuếch tán thông tin sai lệch mà không kịp suy nghĩ.
Cách nhận diện nội dung AI giả mạo để không bị lừa
Nếu không muốn trở thành mắt xích trong chuỗi lan truyền deepfake và tin giả, người dùng phải học cách nhận diện nội dung AI. Về tài khoản, dấu hiệu cần cảnh giác là những tài khoản đăng tải với tần suất bất thường, nội dung na ná nhau, liên tục dẫn người dùng sang một đường link, yêu cầu cung cấp thông tin hoặc thực hiện giao dịch. Về nội dung, hãy nghi ngờ các hình ảnh và video quá kịch tính, gây sốc, đánh mạnh vào cảm xúc, đặc biệt là các câu chuyện tai nạn, ngất xỉu tại cây xăng, lời kêu gọi từ thiện "khẩn cấp" chỉ xuất hiện trên vài trang không rõ nguồn gốc. Cơ quan chức năng khuyến cáo người dân kiểm chứng thông tin từ các nguồn chính thống trước khi tin tưởng và chia sẻ; cảnh giác với hình ảnh, thông tin trên mạng xã hội vì đối tượng xấu có thể lợi dụng công nghệ AI để tạo dựng hình ảnh giả, xuyên tạc sự thật nhằm câu view, câu like hoặc phục vụ mục đích xấu. Thông điệp quan trọng là: đừng đánh giá tính xác thực của thông tin chỉ bằng số lượt xem, lượt thích hoặc số lượng bình luận.
5 bước bảo vệ bản thân và con cái trước deepfake
- Luôn bình tĩnh trước nội dung gây sốc: tạm thời không chia sẻ, không bình luận, không chuyển tiền dù được "kêu gọi" khẩn cấp.
- Kiểm chứng thông tin từ cơ quan, nguồn tin chính thống trước khi tin và chia sẻ; tuyệt đối không dựa vào cảm xúc hoặc đám đông.
- Quan sát dấu hiệu bất thường: tài khoản vừa lập, đăng rất nhiều bài giống nhau, liên tục kéo bạn sang link ngoài hoặc yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân, chuyển khoản.
- Thiết lập quy tắc sử dụng mạng xã hội trong gia đình: giới hạn thời gian xem video ngắn, hướng dẫn con cách nhận diện nội dung độc hại, khuyến khích trao đổi với phụ huynh khi gặp nội dung lạ.
- Khi phát hiện tài khoản sử dụng hình ảnh AI để đăng tải nội dung sai sự thật, chủ động cung cấp thông tin cho cơ quan công an để kịp thời xác minh, xử lý theo quy định.
Hành vi đăng tải, chia sẻ thông tin sai sự thật sẽ bị xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật. Vì vậy, bảo vệ trước deepfake không chỉ là bảo vệ mình khỏi lừa đảo mạng xã hội, mà còn là tránh trở thành người tiếp tay cho tin giả. Mỗi lần bạn dừng lại kiểm chứng, từ chối chia sẻ một nội dung nghi vấn, là một lần bạn giúp môi trường mạng bớt độc hại và an toàn hơn cho chính con cái mình.
