Sung túc có thể đến sau một giai đoạn nhiều xáo trộn
AI và việc làm là mối quan hệ đang thay đổi khi trí tuệ nhân tạo có thể thực hiện ngày càng nhiều nhiệm vụ từng do con người đảm nhận, đồng thời làm biến động thu nhập, nhịp sống và vai trò xã hội của lao động. Trong tập mới nhất của podcast Decoder, Bill Gates cho rằng AI có thể đưa xã hội đến “sự sung túc thực sự”, nhưng giai đoạn chuyển tiếp kéo dài khoảng 20 năm sẽ đầy xáo trộn, với người hưởng lợi và người chịu thiệt. Đây là một dự báo Bill Gates đáng chú ý không phải vì lời hứa về công nghệ, mà vì ông nhấn mạnh cái giá xã hội có thể phải trả trước khi lợi ích lan rộng. Khoảng thời gian 20 năm không phải mốc chắc chắn: Gates nói đó là ước lượng, có thể ngắn hoặc dài hơn tùy tiến bộ công nghệ. Vì thế, điều cần bàn không chỉ là AI làm được gì, mà là xã hội chuẩn bị ra sao.
Tự động hóa chạm đến cả văn phòng lẫn lao động chân tay
Gates đồng tình với lo ngại rằng AI sẽ gây sức ép lên nhiều việc văn phòng. Ông nêu bán hàng qua điện thoại, hỗ trợ khách hàng từ xa và kế toán là những lĩnh vực có thể thu hẹp khi máy móc xử lý nhiệm vụ nhanh hơn, chính xác hơn và với chi phí thấp hơn. Đây không phải lời khẳng định rằng mọi vị trí ấy sẽ biến mất ngay, nhưng cho thấy các công việc lặp lại, có quy trình rõ ràng dễ bị tự động hóa trước. Với lao động chân tay, kịch bản robot thay con người cũng được ông đặt ra: robot hình người trong tương lai có thể xây nhà, trồng trọt và hỗ trợ phẫu thuật. Nếu những năng lực này thành hiện thực trên quy mô lớn, thay đổi sẽ vượt khỏi chuyện mất một số nghề. Tuy nhiên, robot đảm nhiệm phần lớn sản xuất và dịch vụ vẫn là dự báo có điều kiện, không phải kết quả đã được bảo đảm.
Mất việc không chỉ đồng nghĩa mất thu nhập
Tác động tới người lao động không dừng ở tiền lương. Gates nhấn mạnh công việc còn đem lại mục đích sống, lý do để thức dậy mỗi ngày, quan hệ với đồng nghiệp và cơ hội tạo ra, giải quyết vấn đề. Nếu AI làm giảm nhu cầu tuyển dụng mà lợi ích công nghệ tập trung vào một nhóm nhỏ, tương lai lao động có nguy cơ phân hóa: một số người có thêm thời gian và lựa chọn, trong khi nhiều người khác mất cả sinh kế lẫn cảm giác mình có ích. Gates từng nêu những hướng xã hội có thể cân nhắc như nghỉ hưu sớm, rút ngắn tuần làm việc hoặc giới hạn số giờ làm để duy trì việc làm cho con người. Ông cũng cho rằng nghệ thuật, thể thao, nấu ăn và chăm sóc trẻ em có thể được dành ưu tiên cho con người, kể cả khi AI làm được những việc ấy tốt hơn. Đây là lựa chọn về giá trị xã hội, không chỉ là bài toán năng suất.
Chuẩn bị cho chuyển tiếp thay vì xem dự báo như định mệnh
Cảnh báo của Gates xuất hiện trong bối cảnh ông cho rằng AI phát triển nhanh hơn khả năng chuẩn bị của xã hội, còn chính phủ và ngành công nghiệp chưa phản ứng tương xứng. Trong bài luận tháng 8, ông đề xuất cơ chế quản lý AI ở cấp quốc gia và quốc tế, dành một số công việc riêng cho con người, đồng thời cân nhắc thuế đối với việc sử dụng AI và robot để hỗ trợ người lao động. Dù vậy, bức tranh của ông không chỉ có rủi ro: AI có thể thúc đẩy nghiên cứu thuốc, dự đoán tác dụng phụ, cải thiện tư vấn y tế và giúp nông dân tiếp cận dự báo thời tiết cùng giống cây trồng tốt hơn. Những lợi ích ấy chưa xóa được câu hỏi ai sẽ được hưởng và ai phải gánh chi phí chuyển đổi. Kết luận hợp lý không phải là tin chắc mọi nghề sẽ biến mất sau 20 năm, mà là coi dự báo này như lời nhắc cần hành động sớm: xây dựng quy tắc, hỗ trợ người lao động và phân phối thành quả công nghệ công bằng hơn.
