Khi video giả do AI vượt xa khả năng nhận diện của người dùng
Video giả do AI là những nội dung hình ảnh, âm thanh hoặc giọng nói được tạo ra hoặc chỉnh sửa bằng trí tuệ nhân tạo, có mục đích khiến người xem tin đó là thật, từ đó dễ dàng thao túng cảm xúc, hành vi và các quyết định trong đời sống cá nhân lẫn xã hội.
Con số đáng sợ nhất hiện nay không phải là có bao nhiêu video giả do AI xuất hiện, mà là việc gần như tất cả chúng đều vượt qua mắt người dùng. Theo nghiên cứu được công bố, chỉ 0,1% người tham gia nhận diện chính xác toàn bộ nội dung giả mạo do AI tạo trên các định dạng được khảo sát. Nói cách khác, gần như 99,9% chúng ta có thể bị đánh lừa mà không hề hay biết. Trong khi đó, công nghệ AI lại đang khiến việc tạo hình ảnh, video, giọng nói và thông tin giả mạo trở nên dễ dàng, tinh vi hơn. Nếu vẫn giữ thói quen “thấy là tin”, người dùng đang trao quyền dẫn dắt nhận thức của mình cho những thuật toán và cả kẻ xấu.
Deepfake ngày càng tinh vi và hậu quả không còn dừng ở màn hình
Deepfake không còn là trò nghịch công nghệ; nó đã trở thành một công cụ lừa đảo và thao túng nhận thức ở quy mô toàn cầu. Tỉ trọng các vụ gian lận sử dụng deepfake trên toàn cầu đã tăng từ 0,1% lên 6,5% chỉ trong thời gian ngắn, cho thấy kẻ gian đang tận dụng mạnh mẽ công nghệ này. Tại Việt Nam, thiệt hại do lừa đảo trực tuyến trong năm 2025 đã vượt 8.000 tỷ đồng với hơn 4.200 vụ việc được ghi nhận, trong đó deepfake là yếu tố làm thủ đoạn trở nên thuyết phục và khó phát hiện hơn.
Nguy hiểm hơn, những dấu hiệu từng được dùng để nhận diện deepfake như khẩu hình không khớp, ánh mắt thiếu tự nhiên hay ánh sáng bất thường đang dần bị xóa nhòa, trở nên khó nhận biết. Các video giả do AI có thể mô phỏng giọng nói từ vài giây ghi âm, tái dựng khuôn mặt với cử động tương đối tự nhiên. Trong khi khả năng phân biệt thật – giả của đa số người dùng lại không theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ, mỗi cuộc gọi video, mỗi tin nhắn giọng nói đều có thể là cánh cửa mở ra một vụ lừa đảo ngoài đời thực.
TinAI? và bản tin “Thật – Giả, Kiểm chứng”: Khi nhà nước kéo người dân vào “đội” chống tin giả
Trong bối cảnh AI làm mỏng dần ranh giới giữa thật và giả, việc ngồi chờ cơ quan chức năng xử lý từng nội dung là bất khả thi. Lượng thông tin khổng lồ mỗi ngày không một công nghệ hay cơ quan nào có thể kiểm chứng toàn bộ. Đây là lý do Bộ Công an phát động Chiến dịch TinAI? với thông điệp “Kiểm trước tin sau”, đồng thời phối hợp ra mắt bản tin “Thật – Giả, kiểm chứng” trên truyền hình. Chiến dịch này không chỉ là truyền thông, mà là lời kêu gọi mỗi người dùng Internet trở thành “người gác cổng” thông tin.
Bản tin “Thật – Giả, kiểm chứng” tập trung xác minh những vụ việc được dư luận quan tâm, chỉ ra thủ đoạn tạo dựng, phát tán tin giả trên mạng và hướng dẫn người dân kỹ năng kiểm chứng thông tin bằng hình thức trực quan, ngắn gọn, dễ tiếp cận. Mục tiêu là xây dựng phản xạ kiểm chứng trong cộng đồng – thói quen kiểm tra nguồn tin, đối chiếu dữ liệu và cân nhắc trước khi tin hay chia sẻ. Nếu người dùng không chủ động học cách nhận diện deepfake và tin giả trên mạng, mọi nỗ lực của luật pháp và công nghệ sẽ luôn đến muộn hơn kẻ xấu một bước.
Luật, công nghệ và giới hạn: Vì sao chính bạn mới là “bức tường lửa” cuối cùng
Việt Nam đã ban hành Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/3/2026, nghiêm cấm sử dụng deepfake để lừa đảo, thao túng nhận thức và yêu cầu gắn dấu hiệu nhận diện với nội dung do AI tạo hoặc chỉnh sửa. Đây là bước quan trọng, nhưng không phải chiếc khiên vạn năng. Nhãn kỹ thuật có thể bị loại bỏ khi video bị cắt ghép, quay lại màn hình hoặc tái mã hóa. Luật pháp có thể trừng phạt sau khi vụ việc xảy ra, nhưng không thể đứng cạnh bạn trong từng cuộc gọi video hay mỗi lần lướt mạng xã hội.
Chính vì vậy, các chuyên gia nhấn mạnh: pháp luật và công cụ kỹ thuật chỉ là một phần giải pháp; sự chủ động và cảnh giác của người dùng mới là yếu tố quyết định. Bảo vệ an ninh trên không gian mạng không chỉ là bảo vệ hệ thống hay dữ liệu, mà là bảo vệ “an ninh nhận thức”, bảo vệ niềm tin xã hội. Khi mỗi người dân hình thành kỹ năng công dân thiết yếu là phản xạ kiểm chứng thông tin trước khi tin và chia sẻ, chúng ta không chỉ chống lại tin giả trên mạng, mà còn giảm chi phí xã hội của một thời đại thiếu niềm tin.
Những bước kiểm chứng cơ bản để không bị deepfake đánh lừa
Đã đến lúc người dùng dừng kỳ vọng “nhìn phát biết ngay” và chấp nhận rằng nhận diện deepfake là một kỹ năng phải luyện, không phải bản năng. Cách thực tế nhất là xây dựng những bước kiểm chứng thông tin đơn giản nhưng nhất quán: nghi ngờ hợp lý, chậm lại một nhịp, rồi mới quyết định tin hay hành động.
- Luôn kiểm tra nguồn: xem tài khoản đăng, đối chiếu với các nguồn chính thống, không tin một nguồn duy nhất.
- Đối chiếu dữ liệu: so sánh nội dung với những thông tin đã biết, tìm thêm bài viết, video khác về cùng sự việc.
- Với cuộc gọi/video từ người quen yêu cầu chuyển tiền: dừng liên lạc, sau đó gọi lại bằng số điện thoại hoặc kênh đã biết từ trước.
- Khi gặp người tự xưng là công an, cán bộ nhà nước, nhân viên ngân hàng: chủ động xác minh qua kênh chính thức, tuyệt đối không cung cấp mã OTP, mật khẩu, dữ liệu sinh trắc học hay cài ứng dụng theo hướng dẫn người lạ.
- Luôn cân nhắc trước khi bấm nút chia sẻ: hãy tự hỏi “mình đã kiểm trước tin sau chưa?” và nhớ rằng mỗi lần kiểm chứng là một lần bạn bảo vệ chính mình và cộng đồng.
