Giáo dục mở phải mở được cánh cửa tri thức
Giáo dục mở là cách tổ chức việc dạy và học nhằm giúp nhiều người tiếp cận, sử dụng và cùng phát triển tri thức chất lượng, vượt qua giới hạn về địa lý, ngôn ngữ và khuôn khổ lớp học truyền thống. Đây không phải cuộc đua đưa càng nhiều tài liệu lên mạng càng tốt; thước đo phải là người học có thể sử dụng chúng để hiểu sâu, phản biện và sáng tạo hay không. Ngày 23/10, OpenAP 2026 diễn ra tại Hà Nội với chủ đề thúc đẩy giáo dục đại học công bằng và bao trùm ở châu Á - Thái Bình Dương, quy tụ khoảng 450 đại biểu và 30 diễn giả quốc tế. Hội thảo tập trung vào tài nguyên giáo dục mở, phương pháp dạy và học, công bằng tiếp cận, đổi mới tổ chức, AI có trách nhiệm và hợp tác quốc tế. Quy mô ấy cho thấy vấn đề đã vượt khỏi phạm vi thử nghiệm công nghệ: các trường cần quyết định tri thức sẽ được chia sẻ, ai có thể tiếp cận và ai chịu trách nhiệm bảo đảm chất lượng.
AI và công nghệ số đang làm thay đổi hoạt động giảng dạy, học tập và nghiên cứu; vì vậy, mở rộng giáo dục đại học chất lượng không còn là lựa chọn phụ. Nhưng số hóa không đồng nghĩa với công bằng. Khi một sinh viên có mạng ổn định, thiết bị tốt và kỹ năng số còn người khác thiếu cả ba, cùng một kho học liệu trực tuyến không đem lại cùng một cơ hội. Giáo dục mở chỉ có ý nghĩa khi thiết kế quanh nhu cầu và khả năng thực tế của con người.
AI giúp làm học liệu nhanh hơn, nhưng cần dùng có trách nhiệm
AI trong giáo dục có thể rút ngắn khoảng cách từ ý tưởng đến học liệu. Giáo sư Rory McGreal, Đại học Athabasca và Chủ tịch UNESCO về tài nguyên giáo dục mở, cho rằng AI tạo sinh có thể hỗ trợ tạo học liệu nhanh, dễ tiếp cận và hiệu quả; từ đề cương môn học, giảng viên có thể phát triển tiếp mô-đun, bài giảng và bài kiểm tra. Công cụ này còn có thể tạo bản tiếng Việt hoặc một số ngôn ngữ khác trong chưa đầy một phút, thay vì mất hàng giờ dịch thuật. Với người học ngoài các đô thị lớn, học liệu đa ngôn ngữ và có thể tiếp cận linh hoạt có thể tháo gỡ một rào cản thật sự.
Tuy vậy, tốc độ tạo nội dung không phải bảo chứng cho độ chính xác, tính phù hợp hay chất lượng sư phạm. AI có thể hỗ trợ cá nhân hóa học liệu, nhưng lợi ích ấy có nguy cơ tập trung vào người đã có thiết bị, kết nối, kỹ năng và nguồn đáng tin cậy. Nhận định của McGreal rằng nội dung do AI tạo thuộc phạm vi công cộng cũng cần được trình bày thận trọng: quy định bản quyền khác nhau theo thẩm quyền và mức độ đóng góp của con người. Trường học nên coi AI là công cụ hỗ trợ, không phải tác giả mặc định hay người thay thế đánh giá chuyên môn.
Thu hẹp khoảng cách số cần bắt đầu từ điều kiện tiếp cận
Công nghệ có thể vượt qua nhiều rào cản, nhưng không tự tạo ra công bằng. Điều kiện kinh tế - xã hội, hạ tầng, ngôn ngữ và năng lực số khiến cơ hội tiếp cận tri thức vẫn khác nhau giữa đô thị và nông thôn, giữa các vùng miền và giữa các nhóm người học. Nếu trường chỉ cung cấp một nền tảng số mà không tính đến kết nối yếu, thiết bị hạn chế hay nhu cầu của người khuyết tật và cộng đồng thiểu số, khoảng cách số có thể rộng thêm thay vì thu hẹp.
Vì vậy, mở rộng tài nguyên giáo dục phải đi cùng những điều kiện để người học tìm được, hiểu và sử dụng học liệu hiệu quả. Điều đó bao gồm hỗ trợ năng lực số và AI cho cả giảng viên lẫn sinh viên, lựa chọn định dạng phù hợp, giảm rào cản ngôn ngữ và giữ những phương án học tập khi kết nối mạng không ổn định. Mục tiêu không chỉ là đưa tài liệu đến vùng sâu, vùng xa hay vùng đồng bào dân tộc thiểu số, mà còn để người học ở đó có thể tham gia, đặt câu hỏi và tạo ra tri thức.
Từ khẩu hiệu đến kế hoạch hành động của từng trường
Muốn giáo dục mở đi vào thực tế, các trường phải chuyển cam kết thành kế hoạch có người chịu trách nhiệm, nguồn lực ổn định và tiêu chí đánh giá. Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Anh Tuấn nhấn mạnh cần có sự tham gia đồng bộ của cấp ủy, lãnh đạo và các đơn vị trong trường. Một chương trình khả thi nên xác định học liệu nào được xây dựng hoặc chia sẻ, cách kiểm định nội dung do AI hỗ trợ, nhóm người học còn thiếu điều kiện và hình thức hỗ trợ phù hợp. Cũng cần dành ngân sách thường xuyên để duy trì tài nguyên mở, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các dự án ngắn hạn.
Việc OpenAP 2026 kỳ vọng thúc đẩy hợp tác giữa cơ sở giáo dục, tổ chức nghiên cứu và đối tác quốc tế là hướng đi cần thiết, nhưng hợp tác chỉ có giá trị khi tạo ra học liệu được chia sẻ và dùng lại, đồng thời củng cố năng lực tại chỗ. Kết luận nên rõ ràng: AI có thể giúp tri thức đi xa và đến nhanh hơn, nhưng không thể tự quyết định ai được hưởng lợi. Trách nhiệm của các trường là biến giáo dục mở thành quyền tiếp cận thực chất bằng kế hoạch cụ thể, đầu tư bền bỉ và lấy người học làm trung tâm.
