Từ dấu mốc ngoại giao đến cam kết cùng kiến tạo
Hợp tác Việt Nhật trong giai đoạn mới là nỗ lực để hai nước cùng phát triển công nghệ, chuỗi giá trị và năng lực con người, thay vì chỉ dựa vào đầu tư và hỗ trợ theo mô hình cũ. Chuyến thăm chính thức của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng Phu nhân và Đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam đến Nhật Bản từ ngày 8 đến 11/11/2026 kết thúc với những dấu ấn thực chất, mở ra giai đoạn hợp tác mới. Đây là dấu mốc đáng kể của quan hệ Việt Nhật sau hơn nửa thế kỷ vun đắp, khi hai bên đánh giá quan hệ đang ở giai đoạn phát triển tốt đẹp, thực chất và tin cậy nhất. Điểm cần chú ý không chỉ là những thỏa thuận mới, mà là cách hai nước xác định vai trò của nhau: đối tác đồng hành, đồng kiến tạo và cùng có lợi. Nếu tinh thần ấy được biến thành dự án có kết quả cụ thể, chuyến thăm Nhật Bản sẽ tạo chuyển động dài hạn, chứ không dừng ở một sự kiện ngoại giao.
Tuyên bố Tầm nhìn chung đặt trọng tâm vào tăng trưởng chất lượng cao, tự chủ chiến lược và tự cường, đồng thời hướng các cam kết đã có sang giai đoạn triển khai sâu rộng hơn. Cách đặt vấn đề này hợp lý: trong bối cảnh chuỗi cung ứng và công nghệ thay đổi nhanh, quan hệ kinh tế bền vững cần giúp mỗi bên nâng năng lực của mình, thay vì chỉ gia tăng trao đổi trước mắt. Thương mại và đầu tư tiếp tục là nền tảng, nhưng đích đến nên là năng lực nghiên cứu, sản xuất và làm chủ công nghệ cùng nhau.
Động lực mới phải được đo bằng năng lực tạo ra
Thước đo thuyết phục nhất của hợp tác Việt Nhật sẽ không phải số văn kiện được ký, mà là công nghệ, sản phẩm và doanh nghiệp có thể hình thành từ những cam kết đó. Trong chuyến thăm, hai bên ký 11 thỏa thuận giữa các bộ, ngành, địa phương và khoảng 60 thỏa thuận hợp tác giữa doanh nghiệp. Diễn đàn công tư về hợp tác kinh tế và khoa học, công nghệ lần đầu được tổ chức, cho thấy tham vọng chuyển từ mô hình hỗ trợ, đầu tư truyền thống sang hợp tác công-tư và đồng nghiên cứu. Lãnh đạo Việt Nam nhấn mạnh hướng đi từ cùng xây dựng công trình, phát triển ngành sản xuất sang cùng sáng tạo công nghệ, ngành công nghiệp và chuỗi giá trị mới. Đây là bước chuyển đúng, nhưng kết quả sẽ phụ thuộc vào khả năng biến văn kiện thành dự án, sản phẩm và năng lực nội địa.
Các định hướng về bán dẫn và trí tuệ nhân tạo cho thấy hợp tác đang tiến vào những lĩnh vực có thể nâng năng suất và vị thế của cả hai nền kinh tế. Nhật Bản khẳng định sẽ tăng cường đào tạo và nghiên cứu chung, hỗ trợ Việt Nam đào tạo 250 tiến sĩ bán dẫn, đóng góp vào mục tiêu đào tạo 100 tiến sĩ AI đến năm 2030. Cùng với đó, việc tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng Nhật Bản có thể mở thêm cơ hội cho nhà cung ứng trong nước. Nhưng muốn vậy, doanh nghiệp Việt cần được tham gia vào khâu phát triển và nâng chuẩn, không chỉ đảm nhận các công đoạn giá trị thấp.
Tăng trưởng bền vững cần bắt đầu từ con người và khả năng thích ứng
Tăng trưởng bền vững không thể chỉ được hiểu là mở rộng sản xuất; nó còn đòi hỏi nền tảng tri thức, đổi mới sáng tạo, khả năng chống chịu và tăng trưởng xanh. Hai nước đã nêu rõ định hướng cùng tạo dựng năng lực phát triển mới trên cơ sở công nghệ, tăng khả năng thích ứng và thúc đẩy phát triển xanh, bền vững. Điều đó khiến hợp tác năng lượng, nghiên cứu và đào tạo trở nên gắn bó: các dự án mới chỉ có ý nghĩa dài hạn khi vừa đáp ứng nhu cầu phát triển, vừa góp phần nâng khả năng tự chủ. Việc xây dựng cơ chế công-tư và môi trường đầu tư ổn định là cần thiết, nhưng phải đi cùng tiêu chí về chuyển giao năng lực và lợi ích lâu dài cho cộng đồng.
Lợi ích của quan hệ Việt Nhật cũng hiện ra trong đời sống người dân, không chỉ ở các tập đoàn hay phòng thí nghiệm. Gần 700 nghìn người Việt Nam đang sinh sống, làm việc và học tập tại Nhật Bản, góp phần làm sâu sắc nền tảng xã hội giữa hai nước. Định hướng hợp tác lao động chú trọng chất lượng, kỹ năng và phát triển lâu dài có thể giúp người lao động tích lũy chuyên môn, tác phong và kinh nghiệm để tiếp tục đóng góp khi trở về Việt Nam. Đây là một vòng kết nối thiết thực: đào tạo nhân lực, trao đổi kinh nghiệm rồi đưa năng lực ấy vào các dự án mới. Nếu hợp tác được tổ chức theo hướng đó, tăng trưởng sẽ có thêm nền móng xã hội thay vì chỉ dựa vào vốn và công nghệ.
Từ tuyên bố đến kết quả có thể kiểm chứng
Giai đoạn tiếp theo cần được đánh giá bằng tiến độ thực hiện, không phải bằng quy mô của những lời hứa. Hai bên đã đặt ra các bước nối tiếp như sớm khởi công Trường Đại học Việt Nhật, khởi động Năm Du lịch Việt-Nhật 2027-2028 và tổ chức Diễn đàn Hợp tác địa phương lần thứ ba trong năm 2027. Từ tháng 11/2026, tỉnh Kanagawa mở văn phòng kinh tế, thương mại tại Hà Nội để thúc đẩy hợp tác thực chất. Những đầu việc này có thể mở rộng giao lưu và kết nối địa phương, nhưng điều quan trọng là chúng phải bổ trợ cho mục tiêu nâng chất lượng nhân lực, doanh nghiệp và chuỗi cung ứng.
Chuyến thăm Nhật Bản tạo thêm đà chính trị cho hợp tác, còn sức nặng lâu dài sẽ phụ thuộc vào cách hai nước thực hiện cam kết. Ưu tiên nên là nghiên cứu chung, đào tạo nhân lực chất lượng cao, sự tham gia thực chất của doanh nghiệp Việt và các dự án phù hợp với mục tiêu xanh, tự chủ. Nếu các lĩnh vực ấy được kết nối thành một chiến lược nhất quán, quan hệ Việt Nhật có thể tạo ra động lực tăng trưởng mới cho cả hai bên. Nếu không, những thỏa thuận dày đặc sẽ khó tạo khác biệt trong năng lực phát triển. Thành công vì thế phải được nhìn thấy trong công nghệ được làm chủ, người lao động trưởng thành và giá trị bền vững được tạo ra.
