Não và xương thai nhi: bắt đầu rất sớm, không chờ đến cuối thai kỳ
Dinh dưỡng mẹ bầu là toàn bộ chế độ ăn và bổ sung vi chất trong thai kỳ, được thiết kế cân đối và đầy đủ để đáp ứng nhu cầu của cả người mẹ và thai nhi, qua đó hỗ trợ tối ưu cho sự phát triển não bộ, hệ xương và thể chất nói chung của em bé.
Điều nhiều phụ nữ mang thai hay đánh giá thấp là: não bộ và hệ xương của thai nhi bắt đầu phát triển ngay từ những giai đoạn đầu sau khi mẹ thụ thai. Ống thần kinh – nền tảng cho não và tủy sống – hình thành từ khoảng ngày 18 đến 21 của thai kỳ, trong khi các quá trình cốt hóa trong màng và trong sụn cũng sớm khởi động để xây dựng bộ khung xương. Nói cách khác, ngay khi mẹ phát hiện hai vạch thì cơ thể bé đã âm thầm “thi công” não và xương. Sự phát triển của não bộ và hệ xương diễn ra song song chứ không tách rời hay hoàn toàn độc lập với nhau, nên bất cứ thiếu hụt hay mất cân bằng dinh dưỡng giai đoạn này đều có thể để lại dấu ấn lâu dài.
Dinh dưỡng – yếu tố mẹ kiểm soát được trong cuộc đua với gene
Trí thông minh và tầm vóc của trẻ không chỉ do gene quyết định. Di truyền, môi trường và giáo dục cùng tham gia định hình não bộ, trong khi hệ xương còn chịu tác động của vận động, giới tính và bệnh lý. Tuy vậy, trong số những yếu tố mà chúng ta có thể chủ động tác động và điều chỉnh được, dinh dưỡng là một yếu tố rất quan trọng. Nói thẳng ra: mẹ không thể đổi gene, nhưng mẹ có thể nuôi dưỡng hết tiềm năng mà gene cho phép.
Nếu người mẹ mất cân bằng hoặc thiếu hụt dinh dưỡng trong thời gian mang thai, những yếu tố này có thể ảnh hưởng đến quá trình phát triển của em bé, gây bất thường phát triển não hoặc ảnh hưởng mật độ xương. Ngược lại, khi mẹ có chế độ ăn uống đúng và đủ, được bổ sung dưỡng chất cần thiết theo hướng dẫn bác sĩ, đó là nền tảng giúp thai nhi phát triển toàn diện, từ não bộ, hệ xương đến thể chất nói chung. Vì vậy, thay vì ám ảnh tăng cân, mẹ nên tập trung xây dựng một thai kỳ khỏe mạnh thông qua ăn uống cân đối, phong phú và đa dạng các loại thực phẩm.
Hiểu đúng về “thực phẩm tăng thông minh”: trứng ngỗng không phải phép màu
Không ít gia đình vẫn tin rằng ăn trứng ngỗng khi mang thai sẽ sinh con thông minh, khỏe mạnh. Nhưng quan niệm ăn trứng ngỗng giúp trẻ thông minh hơn không có cơ sở khoa học. Theo các chuyên gia dinh dưỡng, chưa có công trình khoa học nào chứng minh trứng ngỗng mang lại hiệu quả “thần kỳ” như vậy. Trứng ngỗng và trứng gà có thành phần tương đối giống nhau, chủ yếu khác ở hàm lượng do kích thước lớn; một quả trứng ngỗng cung cấp nhiều chất béo và cholesterol hơn, điều này không đồng nghĩa tốt hơn cho phát triển trí thông minh của thai nhi.
Việc cổ vũ mẹ bầu cố gắng ăn trứng ngỗng khi cơ thể không có nhu cầu không giúp trẻ thông minh hơn mà còn tạo thêm áp lực không cần thiết. Thậm chí, ăn quá nhiều có thể làm chế độ ăn dư năng lượng và chất béo, gây bất lợi cho kiểm soát cân nặng và sức khỏe chuyển hóa. Một câu nói đáng ghi nhớ là: “Con thông minh hay không phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố… Không có chuyện ăn một hai quả trứng ngỗng mà con thông minh lên được”. Thay vì săn lùng một món “thần dược”, mẹ nên tập trung vào bức tranh dinh dưỡng tổng thể.
Những dưỡng chất then chốt cho phát triển não thai nhi
Não bộ của thai nhi là một cơ quan tiêu thụ rất nhiều năng lượng và đặc biệt cần các axit béo chuỗi dài không no. Nhưng năng lượng thôi chưa đủ; chất lượng dinh dưỡng mới là điều làm nên khác biệt. Trong thai kỳ, có bốn dưỡng chất mẹ cần đặc biệt chú ý để hỗ trợ phát triển não và hệ thần kinh: axit folic, DHA, iod và sắt.
Axit folic cần thiết cho tổng hợp DNA và phân chia tế bào, góp phần phòng ngừa dị tật ống thần kinh nếu được bổ sung đầy đủ ngay từ rất sớm. DHA – một axit béo không no chuỗi dài – tham gia cấu tạo màng tế bào thần kinh, hỗ trợ hình thành synapse và quá trình dẫn truyền thần kinh. Iod là thành phần hormon tuyến giáp, ảnh hưởng trực tiếp đến phát triển não, trong khi sắt giúp tạo hồng cầu, đảm bảo não thai nhi được cung cấp oxy ổn định. Như vậy, axit folic, DHA, iod và sắt là những dưỡng chất quan trọng mà người mẹ cần đặc biệt lưu ý trong quá trình mang thai, nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của não bộ và hệ thần kinh của thai nhi.
Dinh dưỡng cho xương thai nhi và cách duy trì thai kỳ khỏe mạnh
Song song với não bộ, hệ xương của thai nhi phát triển mạnh mẽ thông qua cốt hóa trong màng và trong sụn, vừa tạo khung nâng đỡ cơ thể, vừa là kho dự trữ khoáng chất, đặc biệt là canxi. Từ tam cá nguyệt thứ hai, nhất là giai đoạn cuối thai kỳ, nhu cầu canxi của thai tăng lên rõ rệt, canxi được vận chuyển từ mẹ qua nhau thai để bé tích lũy chuẩn bị cho cuộc sống sau sinh.
Đối với sự phát triển hệ xương và tầm vóc của trẻ, canxi vẫn là một trong những yếu tố rất quan trọng, bởi canxi là thành phần cần thiết để hình thành hệ xương và răng. Trong thai kỳ, mẹ bầu cần khoảng 1.000–1.200 mg canxi mỗi ngày, nhưng không nên tự ý bổ sung liều cao mà không có chỉ định. Cốt lõi của một thai kỳ khỏe mạnh là chế độ ăn cân đối, phong phú, đủ 4 nhóm chất cùng vitamin, khoáng chất, thay vì kiêng khem quá mức vì sợ tăng cân. Thay vì chạy theo món ăn truyền miệng, hãy phối hợp bác sĩ để xây dựng chiến lược dinh dưỡng mẹ bầu khoa học, giúp con vừa phát triển não tốt, vừa có hệ xương chắc khỏe.
