Khi áp lực học tập không dừng lại sau kỳ thi
Rối loạn lo âu là tình trạng lo lắng quá mức, kéo dài và khó tự cải thiện, gây ảnh hưởng đến học tập, sinh hoạt hoặc khả năng tham gia các hoạt động thường ngày. Đây không đồng nghĩa với cảm giác hồi hộp nhất thời trước một bài kiểm tra. Sau kỳ thi vào lớp 10 căng thẳng, nữ sinh 16 tuổi đỗ trường chuyên như mong muốn nhưng vẫn khó ngủ, chán ăn, buồn nôn và mất kinh. Sang học kỳ II lớp 10, em mệt mỏi, dễ cáu gắt, học tập sa sút và mất kinh trong ba tháng; gia đình ban đầu lo em mang thai, nhưng kiểm tra thai kỳ âm tính và khám sản khoa không phát hiện bất thường. Đánh giá tâm lý sau đó ghi nhận lo âu, căng thẳng nghiêm trọng và trầm cảm nhẹ. Câu chuyện nhắc rằng triệu chứng thể chất cũng có thể là cách khủng hoảng tâm lý biểu hiện, chứ không phải lý do để quy mọi khó chịu cho “áp lực tuổi học trò”.
Lo âu ở tuổi teen có thể nảy sinh giữa nhiều sức ép đan xen: kỳ vọng học tập, môi trường mới, quan hệ bạn bè, gia đình và cả môi trường số. Theo bác sĩ Nguyễn Ngọc Trang, 4,1% trẻ 10-14 tuổi và 5,3% thanh thiếu niên 15-19 tuổi có rối loạn lo âu. Với nữ sinh này, liệu pháp nhận thức - hành vi được thực hiện hai buổi mỗi tuần; sau khoảng một tháng, giấc ngủ và nhiều triệu chứng đã cải thiện. Sau sáu tháng, em ổn định và được bác sĩ cho dừng điều trị. Đây là kết quả đáng mừng, nhưng không phải lời hứa rằng mọi trường hợp sẽ hồi phục theo cùng một lịch trình.
Rối loạn ăn uống không thể nhìn bằng vóc dáng
Một trải nghiệm khác được Vivienne Jolie, con gái 18 tuổi của Angelina Jolie và Brad Pitt, chia sẻ công khai: hồi đầu năm 2026, cô nhập viện điều trị rối loạn ăn uống. Trong triển lãm cá nhân tại Los Angeles, cô dùng tranh vẽ và những đoạn nhật ký ghi trong thời gian điều trị để kể lại quãng khủng hoảng, từ cảm giác tức giận, đau ốm, cô đơn đến sự ấm áp nhận được từ bệnh nhi khác và nhân viên y tế. Những tác phẩm về các bông tulip đơn độc rồi dần ngồi cạnh, ôm lấy nhau cho thấy chăm sóc tinh thần và kết nối cũng là phần quan trọng của hành trình hồi phục. Việc một người nổi tiếng lên tiếng có thể giúp cuộc trò chuyện bớt im lặng, nhưng không nên biến câu chuyện riêng của cô thành khuôn mẫu để đoán bệnh ở người khác.
Rối loạn ăn uống là nhóm vấn đề sức khỏe tâm thần liên quan đến thay đổi nghiêm trọng trong hành vi ăn uống, cách nhìn nhận cơ thể và cảm xúc quanh thức ăn, cân nặng. Các dạng thường gặp gồm chán ăn tâm thần, ăn vô độ kèm hành vi bù trừ và ăn uống vô độ; người bệnh không nhất thiết có ngoại hình gầy bất thường. Tình trạng này có thể gây tổn hại cả thể chất lẫn tinh thần, thậm chí đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện, điều trị kịp thời. Vì vậy, chỉ nhìn cân nặng hay một bữa ăn không thể xác định ai mắc bệnh. Cần xem xét diễn biến, mức độ ảnh hưởng và đánh giá chuyên môn, thay vì dán nhãn hoặc phán xét.
Nhận biết dấu hiệu, đừng tự chẩn đoán
Hai tình trạng có thể cùng gây đau khổ và làm xáo trộn đời sống, nhưng không thể đánh đồng: rối loạn lo âu xoay quanh nỗi lo dai dẳng, quá mức; rối loạn ăn uống liên quan đến hành vi ăn uống, hình ảnh cơ thể và cảm xúc quanh thức ăn, cân nặng. Chán ăn hay buồn nôn ở một người lo âu không tự động đồng nghĩa với rối loạn ăn uống; ngược lại, vẻ ngoài bình thường cũng không loại trừ vấn đề. Bỏ bữa thường xuyên, ăn rất ít, loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm hoặc lo lắng quá mức về calo, cân nặng và vóc dáng là những dấu hiệu đáng chú ý, nhưng không đủ để tự chẩn đoán. Cách an toàn là lắng nghe mà không trách móc và tìm đánh giá từ người có chuyên môn.
Cha mẹ nên tìm hỗ trợ chuyên môn khi lo âu kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng rõ đến việc học, khiến trẻ né tránh trường lớp hoặc bạn bè, mất ngủ dai dẳng, có cơn hoảng sợ hay than đau đầu, đau bụng lặp lại mà chưa rõ nguyên nhân. Biểu hiện tuyệt vọng hoặc lời nói không muốn sống cần được xem là tín hiệu khẩn cấp, không nên chờ tự qua. Với thay đổi ăn uống kéo dài, hạn chế thức ăn hoặc bận tâm quá mức về vóc dáng, hãy trao đổi với nhân viên y tế thay vì ép ăn hay tự đặt chẩn đoán. Lắng nghe sớm không có nghĩa là kết luận trẻ mắc bệnh; đó là mở đường để được đánh giá và can thiệp phù hợp.
Hai câu chuyện khác nhau cùng nhắc một điều: triệu chứng đáng lo không nên bị xem nhẹ, nhưng cũng không nên trở thành căn cứ để người thân tự kết luận bệnh. Lo âu sau kỳ thi và rối loạn ăn uống cần được phân biệt bằng đánh giá chuyên môn; sự quan tâm, không phán xét và tìm trợ giúp đúng lúc có thể giúp người trẻ không phải đối diện khủng hoảng một mình.
