Liên hoan tiếng hát cộng đồng: Không chỉ là cuộc chơi âm nhạc
Liên hoan tiếng hát cộng đồng là những lễ hội âm nhạc truyền thống do người dân tự tổ chức và tham gia, kết nối các câu lạc bộ văn hóa Việt Nam, tạo sân khấu văn hóa địa phương để mọi lứa tuổi cùng cất tiếng hát, lưu giữ di sản âm nhạc dân cộng đồng và tăng sự gắn bó giữa hàng xóm, khu dân cư. Điểm mấu chốt của các liên hoan này không nằm ở những giải thưởng, mà ở việc biến âm nhạc thành một thói quen sinh hoạt chung, nơi người dân được gặp gỡ sau giờ lao động, được kể câu chuyện của chính mình bằng lời ca, điệu múa. Khi hàng nghìn nghệ nhân, diễn viên không chuyên cùng tụ họp, chúng ta đang chứng kiến một quá trình tái thiết đời sống cộng đồng từ gốc, bắt đầu từ những giai điệu tưởng như bình dị nhất.
Thái Nguyên: 4 ngày hội tụ 1.500 con người và 200 tiết mục
Liên hoan các câu lạc bộ văn hóa, nghệ thuật, thể thao xã, phường tỉnh Thái Nguyên năm 2026 cho thấy sức sống ấn tượng của phong trào cơ sở: gần 1.500 nghệ nhân, diễn viên, hội viên từ 40 câu lạc bộ mang tới gần 200 tiết mục ca, múa, nhạc và hòa tấu nhạc cụ. Con số ấy không chỉ là thống kê khô khan; đó là bằng chứng rằng khi có một sân khấu văn hóa địa phương đủ rộng, cộng đồng sẽ tự tìm đến để lấp đầy bằng năng lượng sáng tạo của mình. Mỗi câu lạc bộ xây một chương trình dưới 30 phút nhưng kể được những câu chuyện dài về lịch sử, con người, bản sắc và khát vọng phát triển của quê hương. Đây là kiểu liên hoan tiếng hát cộng đồng mà ở đó, người dân không đi xem nghệ thuật, mà đi sống cùng nghệ thuật.
Điều đáng nói là các làn điệu dân ca, múa dân gian, trang phục và nhạc cụ truyền thống không bị đặt trong tủ kính hoài niệm; chúng được dàn dựng mới, kết nối với âm nhạc, múa đương đại. Chính sự pha trộn này khiến lễ hội âm nhạc truyền thống không bị đóng khung trong quá khứ mà đối thoại trực diện với đời sống hôm nay. Sân khấu trở thành nơi hội tụ của nhiều vùng văn hóa, nơi Hát Then, đàn Tính, Páo Dung, Soọng Cô cùng xuất hiện, bổ sung cho nhau và giúp công chúng nhận diện rõ hơn sự phong phú của di sản âm nhạc dân cộng đồng. Nếu coi di sản là một dòng chảy, thì liên hoan ở Thái Nguyên là khúc sông nơi những dòng nhỏ hội tụ và tiếp tục chảy về phía tương lai.
Quảng Ninh: Từ tháng 8 đến tháng 11, cả thành phố trở thành sân khấu
Liên hoan Tiếng hát khu dân cư “Tự hào thành phố Quảng Ninh” cho thấy khi chính quyền coi âm nhạc là hạ tầng tinh thần, cả thành phố có thể biến thành một sân khấu kéo dài nhiều tháng. Chào mừng tỉnh Quảng Ninh trở thành thành phố, từ tháng 8 đến tháng 11/2026, liên hoan tiếng hát cộng đồng này được tổ chức rộng khắp, hướng tới trở thành ngày hội văn hóa của các tầng lớp nhân dân. Điều đáng chú ý là liên hoan mở cửa cho mọi diễn viên không chuyên đang sinh sống tại thôn, bản, khu phố, không phân biệt tuổi, thành phần, dân tộc, tôn giáo. Khi ai cũng có thể bước lên sân khấu, quyền được biểu đạt không còn là đặc quyền của nghệ sĩ chuyên nghiệp, mà trở thành quyền văn hóa của mỗi công dân.
Cấu trúc ba cấp thi – xã, phường; cụm; rồi chung kết – biến liên hoan thành một quá trình dài hơi, nơi các khu dân cư vừa giao lưu, vừa học hỏi nhau. Các chương trình dự thi, với chủ đề “Tự hào thành phố Quảng Ninh”, tập trung ca ngợi Đảng, Bác Hồ, tình yêu quê hương, đất nước, đồng thời tôn vinh thành tựu phát triển kinh tế – xã hội và vị thế của Quảng Ninh sau 63 năm xây dựng. Đáng giá hơn cả là việc ban tổ chức khuyến khích ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số, dùng hình ảnh, video, màn hình LED để tăng sức hấp dẫn cho các tiết mục. Nói cách khác, đây không chỉ là một lễ hội âm nhạc truyền thống, mà là thí nghiệm về cách kết hợp di sản với công nghệ để giữ chân khán giả thời số hóa.
Câu lạc bộ – “mái nhà văn hóa” và nơi di sản được trao tay
Nếu các liên hoan là ngày hội, thì câu lạc bộ văn hóa Việt Nam chính là mái nhà – nơi mọi điều chuẩn bị âm thầm suốt năm. Theo cơ quan chuyên môn tại Thái Nguyên, hiện có gần 1.000 câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ, thể thao với hơn 27.000 hội viên. Tại các xóm, bản, tổ dân phố, đây là không gian để người dân tập hát, múa, chơi thể thao và gặp gỡ sau giờ lao động. Điều đó cho thấy chúng ta không thiếu sân khấu văn hóa địa phương; điều còn thiếu là cách nhìn nghiêm túc hơn về vai trò của chúng như một thiết chế xã hội. Một câu lạc bộ có thể tạo ra những thay đổi vượt ra ngoài phạm vi một tiết mục, khi người phụ nữ được thể hiện năng lực, tìm thấy niềm vui, được kết nối và chia sẻ.
Các câu lạc bộ hát Then, đàn Tính, hát Páo Dung, Soọng Cô không chỉ là đội biểu diễn phong trào; chúng tạo môi trường để người biết truyền dạy cho người mới, người cao tuổi trao lại vốn văn hóa cho thế hệ trẻ. Di sản chỉ thật sự sống khi được cộng đồng thực hành, sáng tạo và trao truyền – đây là câu trả lời dứt khoát cho nỗi lo “mất gốc” thường được nhắc tới. Đáng chú ý, ở nhiều câu lạc bộ, phụ nữ vừa là lực lượng tham gia đông đảo, vừa âm thầm duy trì hoạt động: lo trang phục, đạo cụ, vận động hội viên, tổ chức tập luyện. Khi họ được nuôi dưỡng đời sống tinh thần tích cực, năng lượng ấy quay trở lại gia đình, khu dân cư. Nhìn từ góc độ đó, di sản âm nhạc dân cộng đồng không phải bài ca hoài cổ, mà là một công cụ mềm để làm ấm các mối quan hệ xã hội.
Ánh đèn sau đêm bế mạc: Những giới hạn và lựa chọn của tương lai
Mặt tích cực là rõ, nhưng không nên tô hồng thực tế. Ngay tại Thái Nguyên, người trong cuộc thừa nhận ánh sáng của một kỳ liên hoan không thể che khuất những khó khăn thường nhật: nhiều câu lạc bộ vẫn hoạt động chủ yếu dựa trên tinh thần tự nguyện, kinh phí do hội viên đóng góp, địa điểm tập luyện, trang thiết bị, đạo cụ còn hạn chế. Khả năng thu hút người trẻ cũng chưa đồng đều giữa các địa bàn. Nếu chúng ta chỉ dồn lực cho một vài đêm chung kết hoành tráng mà bỏ quên đời sống sinh hoạt đều đặn của câu lạc bộ, liên hoan tiếng hát cộng đồng sẽ dừng lại ở mức “phong trào ngắn hạn” thay vì một nền tảng văn hóa bền vững.
Tuy vậy, những con số giải thưởng – 50 giải A, 60 giải B và 62 giải C tại Liên hoan các câu lạc bộ văn hóa, nghệ thuật, thể thao xã, phường tỉnh Thái Nguyên – cho thấy nỗ lực ghi nhận đóng góp của các tập thể, cá nhân. Nhưng giải thưởng chỉ nên là động lực nhỏ; điều quan trọng hơn là chính sách dài hơi: hỗ trợ hạ tầng cơ sở, tạo điều kiện cho người trẻ gắn bó với di sản, và coi những sân khấu văn hóa địa phương như một phần thiết yếu của phát triển xã hội. Khi một cán bộ cơ sở, một công nhân hay một người đã nghỉ hưu có thể đứng trên sân khấu kể câu chuyện quê hương mình, chúng ta đang xây dựng một xã hội mà ở đó, tiếng nói của cộng đồng không chỉ được nghe trong hội nghị, mà còn vang lên trong những bài hát, điệu múa. Đó là lý do những lễ hội âm nhạc truyền thống cần được nhìn như một dự án xã hội, không phải một chương trình văn nghệ theo mùa.
