Bệnh thận mạn tính: Kẻ giấu mặt đang trẻ hóa
Bệnh thận mạn tính là tình trạng chức năng thận suy giảm kéo dài, tiến triển chậm nhưng liên tục, thường không có triệu chứng rõ ràng ở giai đoạn đầu, khiến người bệnh dễ bỏ qua cho đến khi xuất hiện biến chứng nặng, thậm chí suy thận giai đoạn cuối phải điều trị thay thế. Bệnh không còn là câu chuyện của riêng người lớn tuổi; các bác sĩ ghi nhận bệnh suy thận mạn tính có xu hướng trẻ hóa, gắn chặt với thừa cân, béo phì và các rối loạn chuyển hóa ở giới trẻ. Theo TS, bác sĩ Nghiêm Trung Dũng, Giám đốc Trung tâm Thận–Tiết niệu và Lọc máu, Bệnh viện Bạch Mai, chính lối sống ít vận động, ăn nhiều thực phẩm chế biến sẵn, nhiều muối đã thúc đẩy nhanh quá trình trẻ hóa bệnh nhân suy thận mạn tính giai đoạn cuối tại Việt Nam.
Điều đáng lo hơn là nhiều bạn trẻ vẫn tin “mình còn khỏe”, nên bỏ qua mọi dấu hiệu bất thường, không đi khám sức khỏe định kỳ, vô tình cho phép bệnh tiến triển âm thầm. Khi tụt dốc đến giai đoạn cuối, cái giá phải trả không chỉ là tiền bạc và thời gian chạy thận, mà là chất lượng sống bị bào mòn từng ngày.
Những dấu hiệu suy thận sớm dễ bị xem là chuyện nhỏ
Vấn đề lớn nhất của bệnh thận mạn tính là biểu hiện quá “hiền”. Ở giai đoạn đầu, cơ thể có thể chỉ báo động bằng vài dấu hiệu mơ hồ như ngứa da, mệt mỏi, buồn nôn, tiêu chảy hay tê bì tay chân – những thứ thường bị gán cho bệnh da liễu, rối loạn tiêu hóa hoặc biến chứng thần kinh ở người có bệnh nền. Những dấu hiệu cảnh báo sớm khác như tiểu máu, tiểu bọt, tiểu đêm cũng thường bị bỏ qua vì nhiều người nghĩ đó là chuyện sinh hoạt bình thường.
Trường hợp bệnh nhân nam 60 tuổi bị bệnh thận mạn giai đoạn 4 là bài học đắt giá: ông bị ngứa toàn thân, mệt mỏi, tê bì hai chân nhưng cho rằng do biến chứng đái tháo đường nên không đi khám. Đến khi khó thở, đau ngực, tiêu chảy mới nhập viện thì đã trong tình trạng tăng kali máu rất nặng, nồng độ kali lên tới 8,5 mmol/l trong khi mức bình thường chỉ 3,5–5,0 mmol/l. Khi kali máu vượt 6,5 mmol/l đã được xem là một cấp cứu nội khoa vì có nguy cơ cao gây rối loạn nhịp tim và ngừng tim. Việc chần chừ với những “triệu chứng vặt” đôi khi chính là hành động trao cơ thể mình cho rủi ro đột tử.
Lối sống người trẻ: Đất màu cho bệnh thận âm thầm phát triển
Nhiều bạn trẻ tin rằng bệnh thận là do “trúng gió, uống thuốc linh tinh”, trong khi thực tế, phần lớn đang tự hại thận bằng lối sống hằng ngày. Theo bác sĩ Nghiêm Trung Dũng, ngoài viêm cầu thận mạn, xu hướng trẻ hóa bệnh suy thận liên quan chặt chẽ đến thừa cân, béo phì và các rối loạn chuyển hóa, xuất phát từ việc ăn nhiều đồ chế biến sẵn giàu muối, chất bảo quản, sinh hoạt thất thường và ít vận động.
Ngay cả khi đã mắc bệnh thận mạn, sự chủ quan vẫn tiếp tục gây hại. Bệnh nhân nam nói trên vốn ở giai đoạn 4 nhưng vẫn duy trì thói quen ăn nhiều chuối, xoài, uống nước dừa, chè đậu đen và tự uống Oresol khi tiêu chảy – những thực phẩm, chế phẩm giàu kali. Với người thận bình thường, lượng kali dư sẽ được đào thải; nhưng ở suy thận giai đoạn 4–5, khả năng đào thải kali giảm rõ rệt, khiến kali tích tụ, tăng nhanh nguy cơ rối loạn nhịp tim, ngừng tim. Tăng kali máu có thể tiến triển âm thầm, không biểu hiện rõ cho đến khi xảy ra đột tử. Đây là lời nhắc rằng “ăn cho bổ” không đồng nghĩa “ăn càng nhiều càng tốt”, nhất là khi thận đã yếu.
Hậu quả của sự chủ quan: Suy thận giai đoạn cuối và biến chứng chết người
Khi bỏ qua dấu hiệu sớm, bệnh thận mạn tính có đủ thời gian âm thầm phá hủy thận cho đến khi người bệnh chỉ còn lựa chọn chạy thận hoặc ghép thận. Nhiều trường hợp chỉ đến bệnh viện khi đã phù nhiều, tăng huyết áp không kiểm soát, suy tim, thiếu máu, nôn ói – tức là bệnh đã ở giai đoạn nặng. Lúc này, việc điều trị chủ yếu là “chữa cháy” để kéo dài thời gian sống, chứ khó có thể đưa thận trở lại trạng thái gần bình thường.
Câu chuyện người đàn ông 60 tuổi là ví dụ điển hình cho cái giá của sự chủ quan. Ông nhập viện với ure máu 16,8 mmol/l, creatinin 319 µmol/l – những con số phản ánh chức năng thận suy giảm nghiêm trọng. Điện tâm đồ cho thấy biến đổi đặc trưng của tăng kali máu, báo hiệu nguy cơ đột tử bất cứ lúc nào. Nhờ được điều trị hạ kali tích cực kết hợp chạy thận nhân tạo cấp cứu, ông mới qua khỏi. Không phải ai cũng may mắn đến được bệnh viện kịp thời. Khi một bệnh lý có thể dẫn đến ngừng tim hoặc đột tử mà vẫn bị xem nhẹ, thì vấn đề không còn là y học, mà là thái độ với chính sức khỏe của mình.
Phòng ngừa bệnh thận: Đừng đợi đến khi phải chạy thận
Tin mừng là nhiều biến chứng nguy hiểm của bệnh thận mạn, trong đó có tăng kali máu, hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu được theo dõi và quản lý đúng cách. Với người đã có bệnh thận, việc tuân thủ chế độ dinh dưỡng chuyên biệt, hạn chế thực phẩm giàu kali theo hướng dẫn, dùng thuốc đúng chỉ định và không tự ý uống Oresol hay thuốc khác khi chưa có tư vấn y tế là các bước bắt buộc. Những nhóm nguy cơ cao như bệnh nhân suy thận mạn giai đoạn 4–5, người chạy thận không đầy đủ, đái tháo đường, suy tim mạn, suy tuyến thượng thận, đang nhiễm trùng, xuất huyết tiêu hóa, hoặc dùng thuốc lợi tiểu giữ kali, thuốc ức chế men chuyển, ức chế thụ thể angiotensin, NSAID càng phải cẩn trọng.
Đối với giới trẻ tưởng như “khỏe mạnh”, phòng ngừa bệnh thận bắt đầu từ việc điều chỉnh lối sống: ăn ít muối, hạn chế đồ chế biến sẵn, duy trì vận động để tránh thừa cân, béo phì – yếu tố gốc của nhiều rối loạn chuyển hóa. Quan trọng hơn, hãy coi khám sức khỏe định kỳ là một phần trong kế hoạch sống, không phải việc “đợi bệnh rồi mới đi”. Bác sĩ Nghiêm Trung Dũng khuyến cáo nên kiểm tra sức khỏe ít nhất mỗi năm một lần, trong đó xét nghiệm nước tiểu là phương pháp đơn giản, chi phí thấp nhưng rất hữu ích trong phát hiện bệnh thận mạn tính, kết hợp đánh giá mức lọc cầu thận và các chỉ số chức năng thận để phát hiện bất thường sớm. Người thừa cân, béo phì, tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc có người thân mắc bệnh thận mạn tính càng cần tầm soát sớm để kéo dài thời gian điều trị bảo tồn, hạn chế nguy cơ phải chạy thận chu kỳ.
