Đọc sách không phải bài tập, mà là chiếc chìa khóa mở tương lai
Thói quen đọc sách trẻ em là quá trình trẻ tiếp xúc với sách một cách tự nguyện, lặp lại và đầy hứng thú, từ đó hình thành năng lực ngôn ngữ, trí tưởng tượng, lòng trắc ẩn và tư duy phát triển qua sách như một phần tự nhiên của cuộc sống hàng ngày. Khi trẻ đọc vì yêu thích chứ không vì điểm số hay mệnh lệnh, việc đọc trở thành một thói quen lâu dài, có thể thay đổi cả cách các em nhìn thế giới và lựa chọn con đường tương lai. Đó là lý do đọc sách không nên được đối xử như bài tập về nhà, mà như người bạn đồng hành trưởng thành của trẻ.
Nhìn vào những số liệu về việc đọc giải trí đang sụt giảm ở trẻ em, chúng ta buộc phải đặt câu hỏi: có phải người lớn đã biến sách từ nguồn vui thành nghĩa vụ? Ngày càng ít trẻ đọc sách chỉ vì yêu thích, nhiều em chỉ mở sách khi bị yêu cầu, làm bài kiểm tra hoặc chuẩn bị thi. Khi việc đọc bị gắn chặt với áp lực, trẻ sẽ khó mà phát triển yêu thích đọc một cách tự thân, và chẳng lạ nếu sách bị xếp sau màn hình. Muốn cứu thói quen đọc, người lớn phải thay đổi cách mình đối xử với sách ngay trong gia đình.
Đọc vì niềm vui: vốn từ tăng, lòng trắc ẩn nở hoa
Đọc sách vì niềm vui không chỉ là trò giải trí đẹp đẽ; nó là nền tảng học tập và cảm xúc của trẻ. Khi đắm mình trong câu chuyện, trẻ sống trong thế giới rực rỡ của tiên nữ, chú lùn, động vật biết nói, đồng thời học cách nhìn mọi việc từ nhiều góc độ. Hoạt động này còn giúp trẻ học tập hiệu quả hơn, mở rộng cách nhìn, cách hiểu và cách tương tác với thế giới. Những trang sách, lặp đi lặp lại mỗi ngày, là con đường tự nhiên để tư duy phát triển qua sách: vốn ngôn ngữ sâu hơn, khả năng tập trung tốt hơn, trí nhớ bền hơn.
Một năm, một đứa trẻ có thể đọc từ 100.000 đến 10 triệu từ nếu mê đọc. Khoảng cách khổng lồ này lý giải vì sao trẻ có thói quen đọc sách từ sớm thường có vốn từ vượt trội, thậm chí có thể dùng chính xác những từ khó mà không cần ai giải thích. Bên cạnh điểm số, giá trị lớn nhất của việc đọc sách nằm ở khả năng nuôi dưỡng trí tuệ cảm xúc: trẻ học đồng cảm qua việc đi cùng nhân vật, cảm nỗi đau, niềm vui và lựa chọn của người khác. Đọc để vui là cách trẻ luyện lòng trắc ẩn mỗi ngày, chứ không phải bài học đạo đức khô khan trên bảng.
Khi sách bị biến thành nhiệm vụ: một thói quen đang mất dần
Thói quen đọc sách trẻ em đang mất dần không phải vì trẻ “lười” hơn, mà vì người lớn đã gửi sai thông điệp. Khi nhà trường và cả gia đình chỉ nói về sách bằng ngôn ngữ điểm số, bài kiểm tra, nội dung bắt buộc, trẻ nhanh chóng phân loại: vui là màn hình, còn sách là nhiệm vụ. Các khảo sát cho thấy, ở nhóm 13 tuổi, tỷ lệ đọc để giải trí mỗi ngày chỉ còn 14%, từng là 27% cách đây không lâu. Những con số này không chỉ là cảnh báo, mà là bằng chứng cho thấy cách chúng ta thiết kế đời sống đọc đang đẩy sách ra khỏi vùng niềm vui tự nhiên của trẻ.
Trong môi trường ấy, trẻ học được một điều nguy hiểm: làm gì cũng vì phần thưởng hoặc vì sợ bị phạt. Đọc sách trở thành “việc phải làm”, không khác bài tập toán. Câu trả lời của trẻ cho thấy ngay từ nhỏ, chúng đã nhận ra rằng ở trường, niềm vui và việc học được xem như hai thứ khác nhau. Khi lớn lên, các em sẽ bê nguyên logic đó sang đời sống: học là chịu đựng, phát triển bản thân là gắng gượng. Chúng ta không chỉ đánh mất vài giờ đọc mỗi tuần, mà đánh mất một thế hệ coi tri thức là nguồn hứng khởi. Muốn thay đổi, phải trả lại cho sách vị trí của niềm vui.
Gia đình: nơi bật công tắc yêu sách, không cần ép buộc
Phát triển yêu thích đọc không bắt đầu từ câu “con phải đọc sách”, mà từ giáo dục gia đình đọc sách một cách tự nhiên. Một đứa trẻ lớn lên trong không gian có sẵn sách, thấy bố mẹ và anh chị em cùng đọc sách để giải trí sẽ nhìn việc đọc như niềm vui, thay vì nhiệm vụ. Câu chuyện của nữ diễn viên Tăng Thanh Hà cho thấy rõ điều này: vì yêu sách và duy trì thói quen đọc từ lâu, cô đặc biệt chú trọng tạo cho các con môi trường gần gũi với sách. Kệ sách của cô không chỉ là nơi cất sách, mà là bản đồ hành trình trưởng thành của chính mình.
Trong ngôi nhà ấy, các con được tiếp xúc với sách phù hợp lứa tuổi, có góc đọc riêng, được đưa đến thư viện thiếu nhi và tự chọn sách mình thích. Có thể nói, bé nào nhà nữ diễn viên cũng ham đọc sách; con trai tự tìm góc yên tĩnh đọc cuốn sách dày bằng tiếng Anh, con gái thích đọc và viết nhật ký. Thói quen đọc sách trẻ em ở đây không đến từ áp lực, mà từ việc chứng kiến người lớn đọc, từ ký ức ấm áp gắn với giờ đọc chung. Đó là giáo dục gia đình đọc sách: cha mẹ làm mẫu, tạo không gian, cùng đọc, nhưng song song đó, để trẻ tự chọn cuốn sách mình thích hoặc đọc lại tác phẩm quen thuộc.
Đọc trọn vẹn một cuốn sách: trải nghiệm có thể đổi đời trẻ
Nếu đọc vì vui giúp trẻ gắn bó với sách, thì việc nỗ lực đọc hết một cuốn sách lại là bước nhảy vọt của tư duy phát triển qua sách. Thầy giáo Tim Donahue luôn nói với học sinh rằng: “Đọc trọn vẹn một cuốn sách có thể làm thay đổi số phận một đời người”. Khi trẻ kiên trì đi từ trang đầu đến trang cuối, các em học cách tĩnh lặng, tập trung, bước vào thế giới của người khác để thấu hiểu. Nỗ lực đọc trọn vẹn một tác phẩm có thể là trải nghiệm làm thay đổi tính cách, và từ đó làm thay đổi số phận cuộc đời một con người.
Trong thời đại tóm tắt, video ngắn, nhiều lớp học ngữ văn được khuyến khích chỉ cho học sinh đọc vài chương, sau đó dùng TED Talk, thơ, slide, hóa trang nhân vật và đọc bản tóm tắt phần còn lại. Cách làm này có thể sinh động, nhưng nếu dừng ở đó, trẻ sẽ thiếu đi cảm xúc trọn vẹn của một hành trình đọc, mất cơ hội rèn kiên trì, khả năng thấu hiểu và nhận thức. Niềm yêu thích đọc sách từ nhỏ sẽ theo trẻ đến khi trưởng thành; kết hợp với những cuốn sách được đọc trọn vẹn, nó có thể trở thành lực đẩy âm thầm nhưng mạnh mẽ, hướng các em đến cuộc đời có chiều sâu, biết đồng cảm và có sức ảnh hưởng tích cực lên xã hội.
