Ranh giới mong manh mà màn ảnh khó nắm bắt
Chuyển thể Trăm năm cô đơn là nỗ lực đưa chủ nghĩa hiện thực kỳ ảo, với ranh giới mong manh giữa thực tại và hư ảo, từ trang sách Márquez sang màn ảnh, nơi mọi hình ảnh trở nên cụ thể, khiến cái mơ hồ, đa nghĩa trong tưởng tượng người đọc bị thu hẹp và linh hồn tác phẩm khó giữ nguyên vẹn.
Phim Netflix phần 2 tiếp tục gây choáng ngợp về mặt hình ảnh, tái hiện Macondo sôi động, đa sắc và đi sâu vào thế hệ thứ tư của gia tộc Buendía bước sang thế kỷ 20. Tuy vậy, giữa những khung hình trau chuốt, cảm giác “mờ ảo” – nơi lịch sử, ngụ ngôn, giấc mơ và hoang tưởng hòa thành một dòng chảy – lại hiện lên quá rõ ràng, quá trần trụi. Chính sự rõ ràng ấy làm mất đi hiệu ứng lơ lửng mà tiểu thuyết tạo ra: người đọc không chắc mình đang đứng trên mặt đất hay đã bước sang vùng đất của tưởng tượng. Khi mọi thứ được đóng đinh bằng hình ảnh, ranh giới đó không còn mong manh, mà trở thành vạch kẻ rõ ràng trên màn hình.
Márquez đã tự biết lời nguyền chuyển thể kiệt tác của mình
Gabriel García Márquez từng khẳng định tiểu thuyết nổi tiếng nhất của ông không thể chuyển thể thành phim, vì sách chừa cho người đọc khoảng trống để tưởng tượng nhân vật, bối cảnh và tình huống theo cách riêng. Đó không phải lời nói quá, mà là sự tự nhận thức rất rõ về bản chất của tác phẩm mình: một kiệt tác sống nhờ vào khoảng không giữa chữ và trí tưởng tượng hơn là nhờ vào cốt truyện “có thể quay được”.
Sau khi ông qua đời năm 2014, gia đình mới đồng ý nhượng quyền cho Netflix sản xuất series đầy tham vọng dựa trên Trăm năm cô đơn. Phần 2 vừa lên sóng, phần cuối sẽ khép lại toàn bộ series vào cuối tháng 8. Nhưng càng xem, người ta càng thấy cái lý năm xưa của Márquez vẫn nguyên giá trị: một bản chuyển thể Trăm năm cô đơn luôn bị soi chiếu dưới cái bóng quá lớn của chính ngòi bút tạo ra nó. Kiệt tác này không chỉ kể câu chuyện gia tộc Buendía; nó là cuộc thí nghiệm với ranh giới giữa thực và điên loạn, giữa lịch sử và huyền thoại – thứ mà ngôn ngữ làm tốt hơn bất kỳ khung hình nào.
Hiện thực kỳ ảo trên màn ảnh: khi phép màu bị đóng khung
Chủ nghĩa hiện thực kỳ ảo trên màn ảnh đòi hỏi một dạng mơ hồ có kiểm soát: khán giả phải vừa tin vừa nghi ngờ những gì đang diễn ra. Văn phong Márquez nổi tiếng chính vì làm mờ ranh giới giữa thực và mộng, giữa cái bình thường và cái kỳ lạ. Nhưng phim – với bản chất là hình ảnh cụ thể – lại có xu hướng đóng khung điều kỳ ảo thành sự kiện nhìn thấy được, khiến phép màu mất đi quyền được nhập nhằng.
Cảnh Remedios bay lên trời là ví dụ điển hình. Trên phim, cô bay lên thanh thoát, thánh thiện, từng chi tiết bám sát câu chữ: “Nàng biến mất mãi mãi vào không trung, nơi ngay cả những chú chim ký ức bay cao nhất cũng không thể với tới”. Khoảnh khắc ấy trên trang sách là một ẩn dụ mở, có thể là thần thoại, giấc mơ, là ký ức hoặc là cơn điên tập thể. Còn trên hình, dù dàn dựng ấn tượng, nó trở thành một cảnh siêu nhiên được chứng kiến trực tiếp, bị giới hạn bởi tính trực quan. Hiện thực kỳ ảo trên màn ảnh, vì thế, luôn đứng trước nguy cơ bị giản hóa thành “cảnh phép thuật” chứ không còn là vết nứt trong nhận thức về thực tại.
Khi đầu tư lớn và trung thành nguyên tác vẫn chưa đủ
Không thể nói Netflix phim Márquez là hời hợt hay thiếu tôn trọng nguyên tác. Đội ngũ sản xuất đã dành sự tôn trọng lớn cho văn phong của nhà văn, đưa trực tiếp lời kể mang tính khái quát vào phần dẫn chuyện, bao quát tỉ mỉ từng nhịp điệu của cốt truyện. Netflix đã rót ngân sách lớn để tạo nên một tác phẩm chỉn chu, trung thành với nguyên tác và không “chiều chuộng” khán giả phương Tây một cách gượng ép. Theo một nhận xét, đây là “nỗ lực vĩ đại nhằm đưa cuốn tiểu thuyết hay nhất của Mỹ Latinh lên màn ảnh”.
Phim Netflix phần 2 giữ nguyên cả những chi tiết táo bạo về quan hệ tình cảm lẫn các cảnh nóng; các phân đoạn như vụ thảm sát công nhân ngành chuối được xử lý bằng sự tĩnh lặng đầy sức nặng, nhận nhiều thiện cảm từ giới phê bình. Tuy nhiên, chính dự án này cho thấy một sự thật: đầu tư cao và trung thành nguyên tác chỉ đảm bảo tính “đúng”, không đảm bảo tính “trúng”. Bản chuyển thể Trăm năm cô đơn có thể sao lại cấu trúc sự kiện, lời thoại, giọng văn, nhưng không thể sao lại trải nghiệm lạc lối trong nỗi cô đơn của quyền lực vô song hay trạng thái “không còn phân biệt được đâu là thực tại và đâu là điên loạn” mà Úrsula nói về chồng mình. Khoảng cách giữa trang sách và màn ảnh vẫn còn nguyên.
Lời kết: chấp nhận giới hạn để đọc lại kiệt tác
Phim Netflix phần 2 về Trăm năm cô đơn, xét như một chuyển thể kiệt tác, đã làm được nhiều điều hơn những hoài nghi ban đầu: nó tôn trọng văn bản, tái hiện thế giới Macondo một cách tráng lệ và không né tránh phần tối tăm, hỗn loạn của lịch sử. Thế nhưng, ranh giới mong manh giữa thực tại và hư ảo – linh hồn của Trăm năm cô đơn – vẫn là bài toán hóc búa đối với phim ảnh.
Từ góc nhìn người xem, điều hợp lý nhất không phải là trách Netflix vì không “chuyển thể được linh hồn”, mà là chấp nhận rằng có những tác phẩm sinh ra để được đọc hơn là được nhìn. Chuyển thể Trăm năm cô đơn giúp mở rộng cánh cửa cho công chúng bước vào Macondo, nhưng để cảm nhận trọn vẹn hiện thực kỳ ảo trên màn ảnh vọng lại từ trang giấy, chúng ta vẫn phải quay về cuốn sách. Lời nguyền chuyển thể kiệt tác Trăm năm cô đơn, theo một nghĩa nào đó, chỉ là lời nhắc: không phương tiện nào thay thế được trải nghiệm đọc, nhất là khi tác phẩm sống bằng khoảng trống giữa chữ và trí tưởng tượng.
