Từ tư duy “xây thêm cống” đến quản lý thoát nước thông minh
AI dự báo ngập tại TP.HCM là cách tiếp cận mới sử dụng mô hình tính toán và dữ liệu thời gian thực về mưa, triều, mực nước, vận hành cống, van và trạm bơm để mô phỏng các kịch bản mưa triều lũ, từ đó hỗ trợ ra quyết định điều tiết hệ thống thoát nước một cách chủ động và hiệu quả hơn, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các công trình hạ tầng xây dựng truyền thống. Điểm đáng chú ý là kế hoạch giải quyết ngập giai đoạn 2026–2030 của UBND TP.HCM không chỉ nói thêm về bê tông và kênh rạch, mà đặt dữ liệu và công nghệ ở vị trí trung tâm. Thành phố xác định xử lý điểm ngập, nâng cao năng lực tiêu thoát nước và thích ứng biến đổi khí hậu là nhiệm vụ trọng tâm, ưu tiên khu vực trung tâm, nơi đông dân cư, khu công nghiệp và các tuyến giao thông chính. Đây là sự thừa nhận rằng nếu chỉ mở rộng hạ tầng mà không có trí tuệ vận hành, hệ thống sẽ luôn chạy theo thời tiết. Việc nghiên cứu ứng dụng AI trong dự báo và vận hành hệ thống thoát nước cho thấy TP.HCM muốn bước sang giai đoạn điều hành chủ động, thay vì phản ứng bị động sau mỗi trận mưa lớn.
AI dự báo ngập và mô phỏng mưa triều lũ: thay đổi cách vận hành
Trọng tâm của mô hình quản lý thoát nước thông minh là khả năng mô phỏng mưa triều lũ một cách sát với thực tế. Hệ thống dự kiến sẽ sử dụng dữ liệu về mưa, triều, mực nước, tình trạng vận hành cống, van, trạm bơm để dự báo, mô phỏng các kịch bản gây ngập và hỗ trợ quyết định vận hành. Nói thẳng, đây là bước chuyển từ “nhìn trời đoán mưa” sang “nhìn dữ liệu để điều tiết”. TP.HCM đang nghiên cứu ứng dụng AI trong dự báo ngập và vận hành hệ thống thoát nước, nghĩa là mỗi quyết định mở – đóng cống, vận hành trạm bơm hay điều chỉnh van ngăn triều sẽ dựa trên tính toán rủi ro ngập tại từng lưu vực cụ thể. Đi cùng là mục tiêu hiện đại hóa quản lý bằng cách nâng cấp hệ thống quan trắc, cảnh báo từ xa, cảnh báo sớm và hệ thống cảnh báo lũ vận hành theo thời gian thực. Ở góc độ người dân, một hệ thống dự báo ngập có nghĩa là các tuyến đường, khu dân cư, khu công nghiệp có cơ hội được bảo vệ tốt hơn trước những tổ hợp thời tiết xấu, thay vì mỗi trận mưa lớn đều trở thành nỗi lo thường trực.
Số hóa dữ liệu thoát nước: nền tảng cho quyết định thông minh
Không có dữ liệu tốt thì không thể có AI dự báo ngập đáng tin. TP.HCM đặt mục tiêu số hóa quy trình vận hành, kết nối dữ liệu hạ tầng thoát nước và thủy lợi, chuẩn hóa dữ liệu, tự động hóa báo cáo, thống kê và tăng cường giám sát hoạt động duy tu, bảo trì. Nói cách khác, mỗi cống, kênh, cửa xả, trạm bơm phải trở thành một “nút thông tin” trong mạng lưới quản lý. Theo kế hoạch, thành phố sẽ rà soát toàn diện hệ thống thoát nước sau khi hợp nhất, phân tích nguyên nhân gây ngập theo từng lưu vực để xác định thứ tự ưu tiên đầu tư phù hợp với đặc điểm địa hình, thủy văn và khí hậu. Trong giai đoạn 2026–2027, thành phố điều chỉnh Đề án chống ngập và xử lý nước thải giai đoạn 2020–2045, xây dựng mô hình quản lý theo lưu vực và đề xuất các giải pháp tổng thể. Giai đoạn 2028–2030, TP.HCM tiếp tục triển khai các giải pháp thủy lợi, thoát nước và chuyển đổi số, hướng tới quản lý hệ thống theo thời gian thực. Đây là lựa chọn hợp lý: muốn quản lý rủi ro ngập trong bối cảnh biến đổi khí hậu, thành phố phải nhìn được bức tranh toàn hệ thống, không chỉ những điểm ngập lẻ tẻ.
Hạ tầng, hệ thống cảnh báo lũ và tác động tới đời sống đô thị
AI và dữ liệu không thay thế hoàn toàn công trình; chúng buộc các dự án thủy lợi, chống ngập phải vận hành khôn ngoan hơn. TP.HCM vẫn đẩy nhanh hoàn thành dự án kiểm soát triều khép kín, duy trì mực nước nền thấp trong hệ thống kênh rạch và hỗ trợ tiêu thoát nước khi mưa trùng triều. Đồng thời, thành phố yêu cầu duy tu, sửa chữa cống xuống cấp, nạo vét lòng cống, kênh rạch, lắp đặt và vận hành van ngăn triều tại các cửa xả, mở hướng thoát nước mới và vận hành các trạm bơm hỗ trợ. Kế hoạch cũng gắn phòng chống ngập với đời sống người dân: thành phố tập trung giải quyết cơ bản các vị trí ngập đô thị do mưa, ưu tiên khu trung tâm, khu đông dân cư, khu công nghiệp và tuyến giao thông chính; đồng thời yêu cầu phối hợp chặt giữa thi công và điều tiết giao thông tại các điểm ngập nặng, có phương án thi công bảo đảm thoát nước, kịp thời khắc phục trường hợp gây ngập. Việc di dời nhà ở ven kênh, rạch được gắn với cải thiện môi trường và phát triển không gian công cộng, tạo ra lợi ích kép cho cộng đồng. Nếu hệ thống cảnh báo lũ hoạt động tốt, người dân sẽ bớt cảnh “trở tay không kịp” trước những trận mưa lớn bất thường.
Đầu tư lớn cho một tương lai đô thị thích ứng khí hậu
Để hiện thực hóa tham vọng quản lý thoát nước thông minh, TP.HCM chấp nhận một chương trình đầu tư quy mô lớn. Trong giai đoạn 2026–2027, có 54 dự án cần hoàn thành với tổng mức đầu tư 69.348.371 triệu đồng, nhằm giải quyết 33 vị trí ngập. “Đến hết năm 2026 dự kiến hoàn thành 9 dự án với tổng mức đầu tư 7.150.985 triệu đồng, giải quyết 3 vị trí ngập; đến hết năm 2027, dự kiến hoàn thành 45 dự án với tổng mức đầu tư 62.197.386 triệu đồng, giải quyết 30 vị trí ngập.” Cùng lúc, thành phố phối hợp với Tây Ninh, Đồng Nai trong vận hành hồ chứa thượng nguồn, cung cấp dữ liệu thủy văn và điều tiết dòng chảy, nhằm chủ động giảm lũ cho hạ du, hạn chế các tình huống bất lợi do triều cường, mưa lớn kết hợp xả lũ. Các quy hoạch thủy lợi, chống ngập, thoát nước cũng được rà soát, cập nhật theo hướng liên lưu vực, phù hợp với các kịch bản biến đổi khí hậu. Nhìn tổng thể, TP.HCM đang chọn con đường khó hơn nhưng bền vững hơn: không chỉ xây thêm kênh, thêm cống, mà xây cả một hệ sinh thái dữ liệu – AI – hạ tầng để quản lý rủi ro ngập lụt trong một đô thị ngày càng chịu áp lực khí hậu.
