Gan nhiễm mỡ: Khi đường, chất béo và thói quen ăn uống biến gan thành “kho mỡ”
Thực phẩm hại gan là những món ăn, đồ uống tưởng như vô hại nhưng khi dùng thường xuyên, với lượng đường, chất béo, muối hoặc độc tố cao, sẽ âm thầm gây tích tụ mỡ, tăng gánh chuyển hóa và làm tổn thương cấu trúc tế bào gan, dẫn đến gan nhiễm mỡ, viêm gan, xơ gan và thậm chí ung thư gan theo thời gian.Đường và chất béo dư thừa là “kẻ mở cửa” cho gan nhiễm mỡ. Gan là trung tâm chuyển hóa đường và mỡ; khi năng lượng nạp vào luôn cao hơn nhu cầu, lượng mỡ thừa sẽ tích lại trong tế bào gan, làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa. Thói quen uống nhiều nước ngọt, trà sữa, ăn bánh kẹo, fast food, đồ chiên rán, ăn khuya khiến tổng năng lượng vượt xa mức cơ thể cần. Đây không phải chuyện “đẹp xấu vóc dáng” mà là con đường ngắn nhất dẫn tới gan nhiễm mỡ, viêm gan, xơ gan – và một phần người bệnh sẽ tiến triển tới ung thư gan khi xơ gan đã hình thành.
Đồ uống có đường: “Rượu ẩn hình” khiến gan nhiễm mỡ và xơ gan
Khi nói đến đồ uống hại gan, nhiều người chỉ nghĩ tới rượu bia và cho rằng không uống thì gan sẽ an toàn. Đó là sự chủ quan nguy hiểm. Theo bác sĩ phẫu thuật gan mật Qian Zhenghong (Đài Loan, Trung Quốc), đồ uống có đường nếu uống nhiều cũng “tàn phá” gan không kém bia rượu. Một bệnh nhân của ông không uống rượu, phát hiện gan nhiễm mỡ không do bia rượu mức độ nhẹ từ năm 33 tuổi, nhưng không giảm cân, không đổi lối sống và mê nước ngọt, nước ép trái cây nhiều đường; đến 47 tuổi, ông phải nhập viện vì nôn ra máu và đau bụng dữ dội, gan chỉ còn 1/3 kích thước ban đầu, xơ hóa nặng, buộc phải chờ ghép gan mới có cơ hội sống sót. Đây là ví dụ sống cho thấy: “Tiêu thụ quá nhiều đồ uống có đường như nước ngọt hay nước ép trái cây là nguyên nhân chính gây ra bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD)”.
Cơ chế rất rõ: đường, đặc biệt fructose, được chuyển hóa chủ yếu tại gan; khi nạp quá mức, gan tăng tổng hợp mỡ, mỡ tích tụ dẫn tới gan nhiễm mỡ và dần gây xơ hóa. Những người đã có gan nhiễm mỡ, thừa cân, béo phì hoặc rối loạn chuyển hóa càng phải hạn chế nước ngọt, không coi chúng là đồ uống dùng hàng ngày. Nếu muốn bảo vệ sức khỏe gan, hãy thay nước ngọt bằng nước lọc, trà không đường, nước chanh ít đường; ưu tiên ăn trái cây nguyên quả để hạn chế tăng đường huyết đột ngột. Rượu bia không phải đồ uống duy nhất phá gan; chính chế độ ăn, uống đầy đường và năng lượng mới là thứ đẩy gan đến bờ vực.
Muối, đồ chiên rán và fast food: Đường tắt từ gan nhiễm mỡ tới xơ gan và ung thư gan
Nhiều người nghĩ chỉ cần tránh rượu và đồ ngọt là đủ, nhưng muối, đồ chiên rán và fast food cũng là thực phẩm hại gan nguy hiểm không kém. Gan phải xử lý toàn bộ chất béo, đường, muối sau khi hấp thu từ ruột; khi chế độ ăn dư năng lượng, đường, mỡ hoặc muối kéo dài, gan phải gánh thêm một khối lượng chuyển hóa khổng lồ. Thịt gà rán, khoai tây chiên, xúc xích, đồ chế biến sẵn thường chứa lượng calo, chất béo bão hòa và muối rất cao. Ăn thường xuyên dẫn tới tăng cân, béo phì, đề kháng insulin – những yếu tố gắn chặt với gan nhiễm mỡ chuyển hóa.
Khi mỡ tích tụ trong gan lâu ngày, một số người sẽ tiến triển từ gan nhiễm mỡ tới viêm gan nhiễm mỡ, xơ hóa rồi xơ gan; và một tỷ lệ bệnh nhân sẽ phát triển thành ung thư biểu mô tế bào gan, đặc biệt khi xơ gan đã hình thành. Muối cũng là “kẻ đồng phạm”: ăn quá mặn làm giữ nước, nặng hơn phù nề, cổ trướng ở người bệnh gan, nhất là xơ gan có báng bụng. Nhiều người bệnh gan vẫn chủ quan với thói quen ăn mặn, thích nước chấm, đồ muối, mà quên rằng bác sĩ yêu cầu phải kiểm soát chặt lượng natri trong khẩu phần. Nếu muốn chế độ ăn an toàn gan, hãy giảm muối, tránh đồ chiên rán, hạn chế fast food, tăng món luộc, hấp, kho ít mỡ và nêm nhạt hơn.
Thực phẩm mốc, “giải độc – mát gan” trôi nổi: Khi thuốc bổ hóa chất độc cho gan
Không ít người tiết kiệm vài nghìn đồng bằng cách “tiếc của”, cố ăn lại đồ bị mốc hoặc có mùi lạ, mà không biết họ đang chơi một canh bạc với gan. Một số loại ngũ cốc và hạt nếu bảo quản kém sẽ bị nhiễm aflatoxin – độc tố do nấm Aspergillus sản sinh, là chất gây ung thư đã được ghi nhận và liên quan đặc biệt tới tăng nguy cơ ung thư gan. Việc cố ăn thực phẩm mốc, đổi màu, có mùi bất thường là tự đẩy gan vào nguy cơ tổn thương và ung thư. Bên cạnh đó, nhiều người tự chẩn đoán “nóng gan”, “gan yếu” khi nổi mụn, ngứa, mệt, rồi mua hàng loạt sản phẩm “mát gan”, “giải độc gan” không rõ nguồn gốc. Các triệu chứng này không đặc hiệu cho bệnh gan và có thể xuất hiện trong rất nhiều tình trạng khác.
Theo bác sĩ Lam Nguyễn Thùy An, không có cơ sở để xem các sản phẩm quảng cáo “mát gan – giải độc gan” như phương pháp làm sạch hoặc phục hồi chức năng gan ở người khỏe. Việc dùng thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thuốc hoặc thảo dược không rõ nguồn gốc cũng tiềm ẩn nguy cơ gây tổn thương gan. Thay vì tự uống “thuốc bổ gan”, hãy bảo vệ sức khỏe gan bằng cách: bỏ ngay thực phẩm mốc, hỏng; bảo quản thức ăn đúng cách; nấu chín kỹ; đun sôi nước và rửa tay trước khi ăn để giảm nguy cơ viêm gan A, E lây qua đường tiêu hóa. Khi có dấu hiệu tổn thương gan như vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, đau tức hạ sườn phải, bụng to nhanh, phù chân, mệt kéo dài hoặc sụt cân không rõ lý do, cần đi khám sớm thay vì tự mua “thuốc mát gan” về uống.
Xây dựng chế độ ăn an toàn gan và nhận diện sớm dấu hiệu tổn thương
Điều đáng sợ là nhiều bệnh gan tiến triển âm thầm, gần như không có triệu chứng rõ ở giai đoạn sớm. Nếu chờ đến khi mệt lả, bụng to, chân phù mới đi khám thì thường đã muộn. Vì vậy, bảo vệ sức khỏe gan phải bắt đầu từ căn bếp hằng ngày. Theo bác sĩ Lam Nguyễn Thùy An, chế độ ăn an toàn gan không hề phức tạp: ưu tiên rau xanh, trái cây với lượng phù hợp, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn đạm lành mạnh như cá, thịt nạc, trứng, đậu phụ, các loại đậu; đồng thời hạn chế đường, chất béo bão hòa, thực phẩm chế biến sẵn và fast food. Bác sĩ Đinh Minh Trí cũng khuyến cáo muốn bảo vệ gan hãy bắt đầu bằng cách: giảm đồ uống nhiều đường, bớt đồ chiên rán, fast food và kiểm soát lượng muối, nhất là ở người bệnh gan có phù hoặc cổ trướng.
Song song với ăn uống, cần chú ý các dấu hiệu tổn thương gan: vàng da, vàng mắt, nước tiểu sậm màu, đau hoặc khó chịu vùng hạ sườn phải, bụng chướng, phù chân, mệt mỏi kéo dài, sụt cân không giải thích được; khi có những biểu hiện này, nên đi khám sớm. Với người bệnh gan mạn, tái khám và theo dõi định kỳ quan trọng hơn nhiều so với việc dựa vào cảm giác chủ quan. Rượu bia không còn là “tội đồ đơn độc”; chính thói quen ăn uống dư đường, mỡ, muối, thích đồ chiên rán, nước ngọt và chủ quan với thực phẩm mốc, sản phẩm “mát gan” trôi nổi mới là thứ đang âm thầm phá gan của chúng ta. Gan không biết “kêu đau” như dạ dày; vì thế, người lớn nào cũng nên tự đặt câu hỏi: bữa ăn hôm nay lành cho gan hay đang đẩy gan thêm một bước tới bệnh viện?
