Thuốc lá điện tử ở tuổi vị thành niên: mối đe dọa bị xem nhẹ
Thuốc lá điện tử ở tuổi vị thành niên là việc thanh thiếu niên sử dụng các thiết bị nhỏ gọn tạo sol khí chứa nicotine và nhiều hóa chất khác, được thiết kế nhiều màu sắc, hương vị, khiến chúng dễ che giấu, tăng nguy cơ nghiện và làm tổn hại quá trình phát triển não bộ, khả năng học tập và kiểm soát hành vi. Nguy cơ ở đây không phải chuyện xa xôi hay phóng đại. Não bộ người trẻ vẫn đang trong giai đoạn hoàn thiện sâu sắc về cấu trúc và chức năng đến khoảng 30 tuổi, theo bác sĩ Hoàng Quyết Tiến, Trung tâm Thông tin Y khoa, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP HCM. Khi nicotine chen vào giai đoạn này, đó không còn là “thử cho biết”, mà là can thiệp thẳng vào bộ điều khiển tương lai của trẻ. Nếu cha mẹ tiếp tục xem thuốc lá điện tử như món đồ công nghệ vô hại, chúng ta đang trao não con mình cho một chất gây nghiện mạnh.
Nicotine ảnh hưởng não bộ: đánh thẳng vào vùng kiểm soát hành vi
Nicotine ảnh hưởng não bộ không phải bằng vài cơn chóng mặt thoáng qua, mà bằng việc lập trình lại các kết nối thần kinh. Ở thanh thiếu niên, các kết nối liên quan đến ghi nhớ, học tập, xử lý thông tin vẫn liên tục hình thành và hoàn thiện. Vỏ não trước trán – vùng giúp kiểm soát hành vi, cảm xúc, ra quyết định – là khu vực phát triển muộn nhất, nên đặc biệt dễ bị nicotine tấn công. Nicotine kích thích giải phóng dopamine gây khoái cảm, khiến não “học” rằng muốn dễ chịu phải có nicotine. Theo thời gian, não lệ thuộc, người trẻ dễ nghiện hơn người trưởng thành. Một câu nói cha mẹ cần nhớ là: “Nicotine trong thuốc lá điện tử ảnh hưởng đến quá trình phát triển não bộ, giảm khả năng tập trung và kiểm soát hành vi”. Điều này đồng nghĩa với việc trẻ khó ngồi yên học bài, dễ bốc đồng, nóng nảy, khó kiềm chế trước cám dỗ – và đó không chỉ là tính cách, mà là hậu quả sinh học.
Thiết kế bắt mắt, dễ giấu: vì sao trẻ càng dễ nghiện
Điều đáng sợ ở thuốc lá điện tử không chỉ là nicotine, mà còn là cách sản phẩm được “đóng gói” để lọt qua mắt người lớn. Những thiết bị nhỏ gọn, nhiều màu sắc, đa dạng hương vị, dễ bỏ túi hoặc ngụy trang như bút, USB khiến cha mẹ khó nhận ra ngay cả khi chúng nằm trong cặp sách của con. Hương vị ngọt, trái cây, bánh kẹo làm giảm cảnh giác, khiến trẻ nghĩ mình chỉ đang thử đồ thơm ngon, không phải chất gây nghiện. Chính kiểu thiết kế này khiến thuốc lá điện tử trở nên hấp dẫn với giới trẻ và làm giảm nhận thức về nguy cơ gây nghiện. Đó là lý do các sản phẩm này được cho là đang nhắm trực tiếp vào giới trẻ. Khi người lớn còn mơ hồ, nhà sản xuất đã đi trước một bước trong việc “bẻ lái” não bộ trẻ em theo hướng lệ thuộc nicotine.
Nguy cơ nghiện nicotine trẻ em và những con số cảnh báo
Nguy cơ nghiện nicotine trẻ em đang trở thành một thực tế khó chối bỏ. Nicotine trong thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng là chất gây nghiện cao, đặc biệt khiến người trẻ dễ bị lệ thuộc hơn. Những thay đổi do nicotine gây ra không chỉ là cảm giác thèm hút, mà còn rối loạn nhận thức, cảm xúc, giảm khả năng học tập và để lại hậu quả lâu dài với sức khỏe tâm thần. Theo ước tính, hơn 100 triệu người trên toàn cầu đang sử dụng thuốc lá điện tử, trong đó khoảng 15 triệu là thanh thiếu niên 13-15 tuổi. Tại Việt Nam, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử ở nhóm 13-17 tuổi đã tăng từ 2,6% năm 2019 lên 8,1% năm 2023. Đó không còn là vài trường hợp “hiếu kỳ”, mà là xu hướng trẻ hóa đáng báo động. Đáng lo hơn, môi trường có người dùng thuốc lá điện tử vẫn chứa nicotine, hóa chất và các chất gây ung thư trong sol khí thụ động, nghĩa là cả trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người không hút cũng bị cuốn vào vòng nguy cơ này.
Phòng chống thuốc lá điện tử: cha mẹ không thể đứng ngoài
Phòng chống thuốc lá điện tử phải bắt đầu từ gia đình, chứ không thể phó mặc cho nhà trường hay các chiến dịch truyền thông. Bác sĩ Hoàng Quyết Tiến khuyên người trẻ không nên hút thuốc lá hoặc cần ngừng nếu đang sử dụng để bảo vệ não bộ, bởi não người trẻ vẫn còn khả năng phục hồi khi loại bỏ yếu tố nguy cơ. Ngành y tế ở nhiều địa phương đã tăng cường truyền thông về tác hại của thuốc lá, thuốc lá điện tử tại trường học, nhưng nếu cha mẹ im lặng, trẻ sẽ nghe bạn bè và quảng cáo nhiều hơn là nghe người lớn. Phòng ngừa việc trẻ em và thanh thiếu niên tiếp cận thuốc lá điện tử cần sự phối hợp của gia đình, nhà trường và cộng đồng. Về chính sách, các sản phẩm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng đang bị siết chặt, với việc tại Việt Nam chúng sẽ bị cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu và sử dụng từ năm 2025. Tuy nhiên, luật chỉ là hàng rào cuối cùng. Hàng rào đầu tiên vẫn là sự để ý của cha mẹ, những cuộc trò chuyện thẳng thắn với con và một thông điệp rõ ràng: thuốc lá điện tử không phải đồ chơi, mà là chiếc bẫy nhắm thẳng vào não bộ thế hệ trẻ.
