Điện khí hóa chỉ có ý nghĩa khi điện sạch hơn
COP31 chuyển dịch năng lượng là nỗ lực định hình cách các quốc gia thay nhiên liệu hóa thạch bằng điện và nguồn năng lượng sạch, đồng thời bảo đảm quá trình ấy có đủ tài chính và không gây thêm tổn hại xã hội, môi trường. Tại Antalya, điện khí hóa nền kinh tế, mở rộng năng lượng sạch và huy động tài chính khí hậu đã trở thành những ưu tiên nổi bật của hội nghị.
Sáng kiến “35-by-35”, do Thổ Nhĩ Kỳ thúc đẩy cùng Australia, đặt mục tiêu nâng tỷ trọng điện trong tổng tiêu thụ năng lượng cuối cùng toàn cầu từ khoảng 23% lên 35% vào năm 2035. Hơn 14 quốc gia đã công khai ủng hộ sáng kiến tính đến ngày 12/11.
Mục tiêu này đáng chú ý vì hướng tới thay đổi cả giao thông, công trình, lưới điện và sản xuất công nghiệp. Nhưng tăng lượng điện sử dụng không tự động giảm phát thải: nếu điện vẫn đến từ than, dầu và khí, điện khí hóa có thể chỉ chuyển nguồn phát thải từ nơi này sang nơi khác. Vì vậy, cam kết mở rộng điện cần gắn rõ hơn với tốc độ tăng năng lượng tái tạo.
Dự thảo đặt nhiên liệu hóa thạch vào tâm điểm thương lượng
Ngày 16/11, Australia, nước đồng chủ trì COP31, công bố dự thảo đầu tiên của thỏa thuận chính trị toàn diện. Văn bản kêu gọi tăng tốc hành động loại bỏ dần nhiên liệu hóa thạch, trong đó có việc chuyển dịch ngay lập tức khỏi chúng trong các hệ thống năng lượng. Đây là phép thử lớn nhất của dự thảo: lời kêu gọi càng cụ thể thì càng khó dung hòa lợi ích giữa các quốc gia.
Khoảng cách lập trường hiện rõ giữa các quốc đảo dễ tổn thương, các nền kinh tế mới nổi và những nước sản xuất dầu mỏ. Các quốc đảo yêu cầu cắt giảm phát thải nhanh hơn; một số nước sản xuất nhiên liệu hóa thạch khẳng định quyền tiếp tục phát triển ngành năng lượng truyền thống. Trong khi đó, khủng hoảng năng lượng do xung đột và căng thẳng địa chính trị khiến triển vọng đạt đột phá tại Antalya thêm khó khăn.
Bởi vậy, dự thảo không chỉ là phép thử về ngôn từ. Thỏa thuận cần biến mục tiêu điện khí hóa thành lộ trình gắn với điện sạch, nếu không lời hứa chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch sẽ thiếu nền tảng thực hiện. Gần 200 quốc gia cần đồng thuận thông qua văn bản trước khi hội nghị bế mạc ngày 20/11.
Tài chính thích ứng là điều kiện của một thỏa thuận công bằng
Chuyển dịch năng lượng không thể tách khỏi câu hỏi ai trả chi phí và ai được hỗ trợ để thích ứng. Dự thảo đưa vào đề xuất của các nước đang phát triển về việc tăng gấp ba lần tài trợ thích ứng, đạt tối thiểu 120 tỷ USD. Đây là vấn đề trách nhiệm và khả năng thực thi: các nước nghèo chịu nhiều tác động khí hậu nhưng thường thiếu nguồn lực để vừa chống chịu vừa chuyển đổi.
Ngày 13/11, COP31 dành trọng tâm cho tài chính và thương mại, gồm huy động đầu tư cho chuyển đổi năng lượng, tăng khả năng chống chịu và phát triển giải pháp công nghệ. Việc đưa yêu cầu tài chính vào dự thảo là cần thiết, nhưng lời kêu gọi chỉ tạo được niềm tin nếu đi kèm nguồn vốn có thể tiếp cận và kế hoạch thực hiện rõ ràng. Nếu không, tranh luận về cắt nhiên liệu hóa thạch sẽ tiếp tục bị phủ bóng bởi bất đồng giữa nước giàu và nước nghèo.
Khoáng sản có trách nhiệm phải nằm trong lộ trình
Điện khí hóa toàn cầu cần lithium, đồng và nhiều khoáng sản thiết yếu để làm pin, tua-bin gió, tấm pin Mặt Trời và hạ tầng điện. Nhu cầu tăng khiến tiêu chuẩn môi trường và quyền con người phải được bảo đảm trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Nếu quá trình chuyển đổi chỉ giảm phát thải ở khâu sử dụng nhưng gây tổn hại tại nơi khai thác, đó không thể được coi là chuyển đổi bền vững.
Khai thác khoáng sản có trách nhiệm vì thế không nên là phần việc phụ sau khi thống nhất mục tiêu điện hóa. Tái chế cũng cần được mở rộng để giảm sức ép khai thác mới: Cơ quan Năng lượng Quốc tế ước tính tái chế hiệu quả có thể làm giảm 25–40% nhu cầu khai thác khoáng sản mới vào năm 2050.
COP31 sẽ chỉ tạo được thỏa thuận có sức nặng nếu kết nối ba việc vốn thường bị thương lượng riêng: tăng điện sạch, rời xa nhiên liệu hóa thạch và bảo đảm tài chính thích ứng. Dự thảo đã đặt các bài toán ấy lên cùng bàn; bước quyết định là biến chúng thành cam kết cân bằng, có nguồn lực và tiêu chuẩn thực thi, thay vì một mục tiêu điện hóa thiếu điều kiện.






