Máy ảnh tự chế là gì – và vì sao nó đang trở lại?
Máy ảnh tự chế là các máy ảnh được thiết kế, lắp ráp hoặc cải biên bởi cá nhân thay vì nhà sản xuất thương mại, thường dùng linh kiện phổ thông, đồ gia dụng hay các bộ phận in 3D, cho phép nhiếp ảnh gia tự quyết định mọi thứ từ sensor, ống kính đến giao diện chụp chứ không bị giới hạn bởi thiết kế đại trà của các hãng máy ảnh. Phong trào này đang bùng lên vì một lý do đơn giản: những người chụp ảnh ngày càng muốn điều chỉnh công cụ theo ý mình, thay vì thay đổi phong cách để phù hợp với chiếc máy ảnh sẵn có. Các máy ảnh DIY và camera modular không còn là trò nghịch của vài “mọt công nghệ”, mà trở thành tuyên ngôn: nhiếp ảnh không chỉ là bấm nút, mà là can thiệp vào chính cỗ máy tạo ra hình ảnh.
WLV-01: camera modular và giấc mơ sensor có thể thay thế
Nếu phải chọn một biểu tượng cho phong trào camera modular, WLV-01 của hacker máy ảnh Malcom Jay là ví dụ thuyết phục nhất. Ban đầu, anh làm máy ảnh vì chán nản trong thời gian phong tỏa; chiếc đầu tiên của anh “được giữ lại nhờ băng dính và hy vọng”. Nhưng từ những thử nghiệm đó, WLV-01 ra đời: một máy ảnh DIY dùng Raspberry Pi với sensor có thể thay thế và thân máy in 3D.
WLV-01 cho phép thay nhiều loại sensor từ 1/1.2 inch đến Micro Four Thirds, cả full-spectrum lẫn monochrome, và dùng được ngàm E-Mount hoặc C-Mount, thậm chí gắn qua ngàm chuyển để chơi ống kính film cổ. Phần màn hình 4 inch đặt phía trên giúp gắn thêm kính ngắm điện tử, gương hay cả ống ngắm ngang hông (waist-level finder) in 3D hoặc từ các hệ Mamiya TLR cũ. Đây là thứ mà máy ảnh thương mại hiếm khi cho bạn: tự chọn cách mình nhìn thế giới.
Đáng chú ý hơn, WLV-01 được thiết kế như “máy ảnh film số”: có mô phỏng film, hỗ trợ nạp LUT tùy biến nhưng cố ý không cho xem lại ảnh trên máy, buộc người dùng tập trung vào khoảnh khắc thay vì soi màn hình. Giao diện dựa trên Raspberry Pi mở ra các tính năng như phơi ghép double exposure, focus peaking và chế độ Brenizer để xếp chồng panorama. WLV-01 đã được bán như kit máy ảnh DIY hoặc máy lắp sẵn, và nay bước lên nền tảng gọi vốn để mở rộng hệ thống và bổ sung sensor Micro Four Thirds màu và đơn sắc. Wi-Fi dự kiến sẽ cho phép tải file, nạp LUT, xem live view và tether không dây. Đây không chỉ là một chiếc máy, mà là một nền tảng mà người chụp có thể tự “độ” theo cách mình cần.
Susan Burnstine: khi nghệ thuật cần một chiếc máy ảnh sai lệch
Ở thái cực ngược lại với ám ảnh độ nét của kỹ thuật số, nghệ sĩ Susan Burnstine xây cả thế giới thị giác của mình trên những chiếc máy ảnh tự chế đầy khuyết điểm. Cô bắt đầu làm prototype đầu tiên năm 2005, và đến khi được phỏng vấn năm 2021, cô đã tạo ra 24 thân máy và 24 ống kính tự làm. Mỗi máy ảnh là một bản thể duy nhất: ghép từ camera đồ chơi cũ, vật dụng gia đình, thậm chí ống kính từ nhựa và cao su.
Burnstine thẳng thắn không quan tâm đến “độ hoàn hảo quang học” của ống kính hiện đại. Những máy ảnh DIY của cô cố ý tạo ra soft focus, méo hình, vignette nặng – những thứ mà mọi hãng đều cố loại bỏ. Nhưng chính ở đó, giấc mơ và ký ức xuất hiện. Câu chuyện của cô bắt nguồn từ người mẹ “nghiện máy ảnh dở” với chiếc Vivitar 110 trầy xước luôn nằm lẫn trong túi cùng tua-vít và đủ thứ linh tinh; khi mới bảy tuổi, Susan được tặng lại chiếc máy đó và được bảo “cứ đi chụp cả ngày” – khoảnh khắc mở ra con đường nhiếp ảnh của cô.
Những vết xước năm xưa nay trở thành ngôn ngữ của Burnstine. Cô chứng minh rằng máy ảnh tự chế không phải là trò nghịch kỹ thuật, mà là cách xây một công cụ chính xác cho thế giới nội tâm của mình. Khi cô từ chối độ nét hoàn hảo, cô cũng từ chối để các hãng máy ảnh quyết định hình thù của giấc mơ.
Máy ảnh từ đồ gia dụng: lớp học giải ảo công nghệ
Không phải mọi máy ảnh DIY đều nhắm tới việc mang đi chụp mỗi ngày. Kiến trúc sư trẻ Nikita Merkushin lại chọn con đường giáo dục: anh dựng một máy ảnh kỹ thuật số “khổng lồ” từ máy in–scan, bìa carton, kính lúp và gương. Video anh chia sẻ gần đây đã lan truyền mạnh, vì nó phơi bày cấu trúc cơ bản của một máy ảnh mà ai cũng hiểu được.
Merkushin dùng kính lúp như ống kính, cho thấy cách nó tạo ảnh trên giấy; sau đó anh dựng một “ngôi nhà” bằng carton bao quanh máy in–scan, đặt kính lúp ở phía trước, phần lưng xéo chứa gương để hướng hình ảnh xuống mặt kính scan đặt vuông góc. Nhờ đó, máy scan trở thành sensor khổng lồ. Anh mang “máy ảnh” này ra đường, quét ảnh đưa lên điện thoại, và vì máy scan tích hợp máy in, anh in được ảnh tức thì tại chỗ.
Dĩ nhiên, chiếc máy này cực kỳ bất tiện để mang đi chụp. Nhưng về mặt giáo dục, nó xuất sắc: nó cho thấy nguyên lý “ống kính chiếu ánh sáng lên sensor” rõ hơn mọi slide thuyết trình. Việc máy scan quét từng dòng cũng minh họa chuẩn xác hiện tượng rolling shutter và biến dạng “thạch” khi vật thể di chuyển. Khi học sinh có thể tự dựng một máy ảnh từ đồ gia dụng, công nghệ ảnh số không còn là hộp đen thần bí; đó là nền tảng quan trọng để họ dám tiếp tục sáng tạo.
Vì sao máy ảnh DIY quan trọng cho tương lai nhiếp ảnh?
Điểm chung giữa WLV-01, những thân máy của Susan Burnstine và “máy ảnh máy scan” của Merkushin là sự từ chối chấp nhận giới hạn do sản phẩm công nghiệp đặt ra. Malcom Jay bước vào thế giới máy ảnh DIY và in 3D để tạo ra những chiếc máy “không giống bất cứ thứ gì bán sẵn ngoài thị trường”. Burnstine cố ý tìm kiếm sự méo mó, tối góc, mờ nhoè – những thứ mà hãng máy ảnh xem là lỗi, nhưng với cô lại là chất liệu. Merkushin thì chứng minh rằng sensor có thể là bất cứ thứ gì, kể cả mặt kính của máy scan.
Đằng sau phong trào máy ảnh tự chế là một nhu cầu rất con người: được tùy biến công cụ thay vì bị công cụ áp đặt. Camera modular với sensor có thể thay thế cho phép người chụp nâng cấp từng phần, đổi kiểu ảnh, thử từ màu sang đen trắng mà không cần vứt bỏ cả hệ thống. Máy ảnh DIY từ đồ gia dụng biến người dùng từ “khách hàng” thành “nhà phát minh”. Và các nghệ sĩ như Burnstine cho thấy thiết bị càng cá nhân hóa, tiếng nói hình ảnh càng riêng biệt.
Tương lai nhiếp ảnh không nhất thiết thuộc về các hãng lớn hay các thân máy đắt đỏ. Nó thuộc về những ai dám mở vỏ máy ảnh, đặt câu hỏi và hàn gắn lại theo cách của riêng mình. Khi đó, mỗi chiếc máy ảnh DIY không chỉ là một công cụ, mà là một tuyên ngôn: hình ảnh là thứ ta tạo ra, chứ không phải thứ thị trường giao sẵn.
