Một đường dây được tổ chức qua nhiều doanh nghiệp
Phân bón giả là sản phẩm bị làm sai lệch về chất lượng, nhãn hiệu hoặc nguồn gốc so với thông tin ghi trên bao bì, khiến người mua không thể biết chính xác thứ mình đưa xuống ruộng. Ngày 2/11, Công an TP.HCM cho biết đã triệt phá đường dây sản xuất, buôn bán phân bón giả do Nguyễn Hồng Lam cầm đầu, hoạt động tại nhiều tỉnh, thành phía Nam và Tây Nguyên. Vụ việc không chỉ là câu chuyện hàng hóa bị làm giả: nó cho thấy pháp nhân doanh nghiệp và mạng lưới phân phối trực tuyến có thể bị lợi dụng để đưa sản phẩm mang xuất xứ hấp dẫn ra thị trường. Theo điều tra ban đầu, nhóm này sử dụng ba doanh nghiệp để tổ chức hoạt động; đường dây bắt đầu từ năm 2025. Ngày 29/9, lực lượng chức năng đồng loạt phá án và bắt giữ các đối tượng khi họ đang sản xuất.
Theo cơ quan điều tra, phân bón nhập khẩu từ Trung Quốc, Hàn Quốc, Đài Loan, Lào và một số nơi khác được đưa về kho tại Khu công nghiệp Sóng Thần 1. Nhóm này bị cáo buộc móc nối với đơn vị in ấn, đặt bao bì ghi nhãn hiệu và xuất xứ nước ngoài không đúng thực tế, rồi sang chiết, đóng gói thành hơn 20 loại sản phẩm. Trong đó có các mặt hàng được ghi xuất xứ Ấn Độ hoặc Bỉ. Hàng được rao bán qua Facebook, Telegram, Zalo và TikTok, phân phối tới nhiều địa phương. Cách làm này đánh vào niềm tin của người mua: nhãn mác và xuất xứ tạo cảm giác về sản phẩm có giá trị cao, trong khi thông tin đó không phản ánh đúng hàng bên trong.
Hơn 2.100 tấn bị tạm giữ, 11 người bị khởi tố
Quy mô vật chứng cho thấy đây không phải hoạt động nhỏ lẻ. Khi khám xét, công an tạm giữ 98.609 bao phân bón, tổng khối lượng 2.157 tấn; trong số đó có 4.469 bao được xác định là phân bón giả. Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an TP.HCM đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can và ra lệnh bắt tạm giam 11 người để điều tra về tội sản xuất, buôn bán hàng giả là phân bón. Theo kết quả điều tra ban đầu, các sản phẩm được phân phối qua nhiều tỉnh, thành phía Nam và Tây Nguyên, đường dây thu lợi bất chính hàng chục tỷ đồng.
Con số 2.157 tấn cần được hiểu đúng: đó là tổng lượng phân bón bị tạm giữ, không đồng nghĩa toàn bộ số hàng này đã được xác định là giả. Tuy vậy, việc phát hiện hàng nghìn bao giả trong một hệ thống có kho bãi, doanh nghiệp và kênh bán trực tuyến cho thấy khâu kiểm soát cần theo sát cả chuỗi, từ nhập khẩu và đóng gói đến phân phối. Công an hiện tiếp tục mở rộng điều tra, làm rõ vai trò của những người liên quan và các hành vi vi phạm khác; đồng thời kêu gọi tổ chức, cá nhân từng mua hoặc tiêu thụ hàng từ đường dây chủ động trình báo, cung cấp tài liệu.
Nông dân thiệt hại trước, doanh nghiệp chân chính mất niềm tin sau
Với người trồng trọt, một bao phân bón không đạt chất lượng có thể khiến hậu quả kéo dài suốt vụ mùa: mất tiền mua hàng, tốn công bón chăm sóc nhưng cây trồng không đạt năng suất kỳ vọng. Nông dân thiệt hại không chỉ ở chi phí và sản lượng; họ còn có thể mất niềm tin vào thị trường, thậm chí dè dặt với cả thương hiệu nổi tiếng vì lo mua phải hàng giả. Phân bón kém chất lượng còn làm người mua khó đánh giá nguyên nhân khi cây trồng phát triển kém: lỗi có thể nằm ở sản phẩm, nhưng thiệt hại đã dồn lên người sản xuất trước khi sự thật được làm rõ.
Doanh nghiệp làm ăn chân chính cũng chịu tổn thất kép. Hàng giả có thể được bán rẻ hơn do né tránh chi phí nguyên liệu đạt chuẩn, kiểm nghiệm và nghĩa vụ thuế, qua đó gây cạnh tranh không lành mạnh và làm thu hẹp thị phần, doanh thu của doanh nghiệp thật. Khi nhãn hiệu bị làm giả, người mua có thể quy kết trải nghiệm kém cho thương hiệu chính hãng; khôi phục niềm tin đòi hỏi thời gian, trong khi doanh nghiệp phải tăng đầu tư chống giả và truy xuất nguồn gốc. Thiệt hại vì vậy không dừng ở một vụ mùa hay một lô hàng, mà còn làm suy yếu động lực nghiên cứu sản phẩm mới và lòng tin giữa người sản xuất, nhà cung cấp.
Chặn hàng giả phải bắt đầu từ cả chuỗi cung ứng
Vụ án cho thấy chỉ khuyến cáo người mua nhìn nhãn bao bì là chưa đủ: chính bao bì bị cáo buộc là công cụ che giấu nguồn gốc. Muốn hạn chế đường dây phân bón tương tự, cần kiểm tra chặt hoạt động sang chiết, đóng gói, nguồn gốc hàng nhập và kênh phân phối; các doanh nghiệp cũng cần có cách xác thực sản phẩm để đại lý và nông dân dễ kiểm tra. Đây không thể là gánh nặng riêng của người mua, nhất là khi hàng giả được đưa ra thị trường dưới tên gọi và xuất xứ được dựng lên có chủ đích.
Trong lúc cơ quan công an tiếp tục điều tra, người dân, đặc biệt là nông dân, được khuyến cáo mua phân bón tại đại lý hoặc nhà phân phối chính hãng, cảnh giác với tài khoản và hội nhóm trên mạng quảng cáo hàng không rõ nguồn gốc hoặc thiếu chứng từ hợp lệ. Người từng mua, tiêu thụ sản phẩm do đường dây cung cấp nên chủ động trình báo và cung cấp thông tin để phục vụ điều tra. Kết luận cần được rút ra rõ ràng: xử lý người làm giả là cần thiết, nhưng bảo vệ mùa vụ và uy tín doanh nghiệp đòi hỏi truy trách nhiệm xuyên suốt từ khâu đóng gói đến nơi bán.
