Từ công nhận tập trung sang tuyển chọn theo nhu cầu
Bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư theo vị trí việc làm là cơ chế để từng trường đại học tuyển chọn giảng viên cấp cao dựa trên nhiệm vụ cụ thể, nhu cầu nhân sự và điều kiện bảo đảm công việc, trong khi Nhà nước đặt chuẩn tối thiểu và hậu kiểm. Chiều 7/11, Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn chủ trì hội nghị lấy ý kiến về dự thảo thông tư quy định tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm các chức danh này. Đây là bước chuyển đáng kể: thay vì Nhà nước đánh giá, công nhận theo đợt rồi trường bổ nhiệm, cơ sở giáo dục đại học sẽ tự tuyển chọn cạnh tranh cho những vị trí thực sự cần. Hướng đi phù hợp với chủ trương đổi mới và hội nhập quốc tế, nhưng chỉ thuyết phục nếu chức danh phản ánh công việc và đóng góp thực chất, không trở thành danh hiệu tách rời nhu cầu học thuật.
Nộp nhiều trường, không còn phải chờ một kỳ xét
Theo dự thảo, các trường có thể tổ chức một hoặc nhiều đợt tuyển chọn trong năm; ứng viên có thể nộp hồ sơ ở nhiều cơ sở cùng lúc và được xét vào những thời điểm khác nhau, thay vì chờ kỳ xét thường niên. Người trúng tuyển ở nhiều nơi sẽ chọn một trường làm việc và rút hồ sơ ở nơi còn lại, để trường đó xem xét ứng viên kế tiếp. Tính linh hoạt này có thể mở thêm cơ hội cho nhà khoa học trong và ngoài trường, đồng thời giúp đại học tuyển người khi nhu cầu phát sinh. Nhưng quy trình nhanh không đồng nghĩa tiêu chí được nới lỏng: lựa chọn phải dựa trên vị trí, nhiệm vụ và năng lực phù hợp. Với ứng viên, quyền tiếp cận nhiều cơ hội là lợi ích rõ rệt; với trường, đây là lời nhắc rằng tuyển người giỏi đòi hỏi kế hoạch nhân sự cụ thể, chứ không chỉ mở thêm kỳ xét.
Tự chủ đại học phải đi cùng trách nhiệm giải trình
Trao quyền cho trường không thể được hiểu là cho phép mỗi nơi tự hạ chuẩn theo ưu tiên nội bộ. Dự thảo đặt ba nhóm năng lực làm căn cứ đánh giá: giảng dạy và kết quả đào tạo; nghiên cứu, sáng tạo tri thức và uy tín khoa học; phát triển tập thể và phục vụ cộng đồng, với trọng số tối thiểu lần lượt 30%, 30% và 20%. Về công bố, yêu cầu được nêu là tối thiểu 12 bài đối với ứng viên phó giáo sư và 20 bài đối với ứng viên giáo sư trên các tạp chí loại 1, tính những công bố ứng viên là tác giả chính. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn lưu ý tiêu chuẩn của trường không được thấp hơn mức chung; quá trình đánh giá cần minh bạch, có giám sát xã hội, ứng viên giám sát lẫn nhau và cơ quan quản lý thanh tra, kiểm tra. Đây là điều kiện để tự chủ đại học tạo ra cạnh tranh về chất lượng thay vì chênh lệch tùy tiện giữa các cơ sở.
Cuộc đua nhân tài sẽ đo bằng môi trường làm việc
Khi ứng viên được quyền lựa chọn giữa nhiều trường, lợi thế không còn nằm ở số lượng giáo sư, phó giáo sư sẵn có mà ở khả năng tạo điều kiện để họ giảng dạy, nghiên cứu và phát triển. Các trường sẽ phải cạnh tranh bằng môi trường học thuật, cơ hội nghề nghiệp và chế độ đãi ngộ phù hợp; nếu thiếu những yếu tố đó, họ có thể mất người vào tay cơ sở khác. Cơ chế mới cũng có thể hỗ trợ dịch chuyển nhân lực giữa đại học, viện nghiên cứu và khu vực công nghiệp, đồng thời mở thêm khả năng thu hút nhà khoa học nước ngoài qua các hình thức làm việc khác nhau. Tuy nhiên, cuộc đua chỉ có ích nếu tuyển dụng gắn với nhu cầu thật. Dự thảo nêu lộ trình ba năm đầu, giới hạn nhịp bổ nhiệm tối đa 20% mỗi năm theo lĩnh vực nhằm bảo đảm chất lượng và tránh tăng đột biến.
Ban soạn thảo dự kiến hoàn thiện và trình ban hành thông tư trong tháng 11/2026; các trường được đề nghị chủ động xây dựng quy chế nội bộ dựa trên dự thảo. Kết quả cuối cùng sẽ phụ thuộc vào cách từng trường thực thi: tiêu chí rõ ràng, đánh giá công bằng và điều kiện làm việc đủ sức giữ chân người tài. Mở cửa tuyển chọn quanh năm là thay đổi đáng kể, nhưng giá trị của nó không nằm ở số đợt bổ nhiệm. Giá trị nằm ở việc chức danh giáo sư, phó giáo sư gắn với đóng góp cụ thể, và quyền tự chủ được kiểm chứng bằng trách nhiệm giải trình.
