Giám định tâm thần giả: Tấm vé thoát tội mới của giới tội phạm
Giám định tâm thần giả là việc các bị can, bị cáo thông đồng với cán bộ y tế, điều tra và môi giới để làm sai lệch kết luận về tình trạng rối loạn tâm thần, từ đó né tránh trách nhiệm hình sự và chuyển sang diện chữa bệnh bắt buộc, khiến hệ thống tư pháp bị méo mó và công lý bị hoán đổi bằng tiền. Vụ án xoay quanh Nguyễn Thị Mai Anh cho thấy giám định tâm thần giả không còn là chuyện lẻ tẻ mà đã trở thành một “dịch vụ” phi pháp có tổ chức, nhắm thẳng vào các lỗ hổng của viện pháp y tâm thần và tâm lý tham nhũng của một bộ phận cán bộ. Việc này không chỉ giúp tội phạm thoát án mà còn biến nạn nhân thành người phải gánh rủi ro khi chi hàng tỷ đồng cho các kết luận gian dối, để rồi bị chiếm đoạt và bỏ rơi.
Đường dây mua bán kết luận: Tiền chạy, tham nhũng và rối loạn tâm thần giả mạo
Trọng tâm của vụ bê bối là một mạng lưới giám định tâm thần giả gắn chặt với tham nhũng viện pháp y. Nguyễn Thị Mai Anh bị cáo buộc vừa môi giới, vừa đưa hối lộ, vừa lừa đảo, nhận tổng cộng 6 tỷ đồng để “chạy” kết luận giám định cho nhiều đối tượng và hưởng lợi 4,1 tỷ đồng từ số tiền đó. Bà Bùi Thị Kim Hòa và chị Khiếu Thị Thu Thảo đã tin lời hứa “lo được kết luận tâm thần” cho con trai và chồng, nên chuyển lần lượt 2,6 tỷ đồng và hơn 1,1 tỷ đồng, nhưng Mai Anh không làm bất kỳ thủ tục nào mà chiếm đoạt sử dụng. Đây là hình thức chiếm đoạt tiền chạy trần trụi: lợi dụng nỗi tuyệt vọng của gia đình bị can để bán một kết quả rối loạn tâm thần giả mạo – thứ vừa bóp méo pháp luật, vừa cướp trắng tiền của nạn nhân.
Khi viện pháp y biến thành cánh tay của tội phạm
Vụ việc đáng phẫn nộ hơn khi chính những người đứng đầu viện pháp y tâm thần lại là mắt xích trong chuỗi tham nhũng viện pháp y. Hai cựu Viện trưởng Viện Pháp y tâm thần Trung ương bị truy tố tội nhận hối lộ; trong đó, bị can Trần Văn Trường bị cáo buộc trực tiếp nhận hơn 4,7 tỷ đồng để ra kết luận giám định sai thực trạng cho 28 bị can, bị cáo, bị án, giúp họ được áp dụng chữa bệnh bắt buộc thay vì chịu án hình sự. Đây là minh chứng sống cho việc hệ thống từng bước cho phép các rối loạn tâm thần giả mạo hợp thức hóa trên giấy tờ. Một câu nói có thể trích lại là: “Bị can Trần Văn Trường trực tiếp nhận hơn 4,7 tỷ đồng để ra kết luận giám định tâm thần cho 28 trường hợp không đúng thực trạng bệnh”. Khi người giữ con dấu của công lý lại bán con dấu đó, thì cả hệ thống giám định tâm thần bị lật ngược chức năng: từ bảo vệ người bệnh thành bảo kê cho tội phạm.
Từ DJ Thái Hoàng đến những ca trốn viện: Hệ thống bị khai thác triệt để
Vụ DJ Thái Hoàng cho thấy giám định tâm thần giả đã trở thành “giải pháp” được các bị can cân nhắc như một chiến lược thoát tội. Sau khi Hoàng bị khởi tố về tội tàng trữ trái phép chất ma túy, một người tên Minh nói với vợ Hoàng rằng có thể nhờ Mai Anh lo cho Hoàng đi giám định tâm thần, tránh bị xử lý hình sự và không phải tiếp tục bị tạm giam; chi phí được đưa ra là 1,8 tỷ đồng, yêu cầu chuyển trước 800 triệu. Khi hội đồng giám định sau đó kết luận Hoàng mất khả năng nhận thức và điều khiển hành vi tại thời điểm giám định, câu hỏi không phải là “Hoàng có bệnh hay không”, mà là: hệ thống có còn bất kỳ cơ chế kiểm soát độc lập nào để ngăn rối loạn tâm thần giả mạo bị hợp thức hóa bằng tiền? Nếu không, mọi bị can đủ tiền đều có thể mua một “tấm bùa” chữa bệnh bắt buộc, biến án tù thành kỳ nghỉ trong viện.
Cán bộ bảo kê, bị can đi du lịch: Pháp luật bị biến thành trò đùa
Sự mục ruỗng không dừng ở viện pháp y mà lan sang cả cơ quan điều tra và kiểm sát. Một cựu điều tra viên bị truy tố vì môi giới hối lộ và lợi dụng chức vụ: ông này biết rõ Mai Anh đang phải chấp hành biện pháp chữa bệnh bắt buộc nhưng khi cô ta trốn viện từ tháng 8/2021 đến 16/10/2023, ông không báo cáo mà còn hai lần đi du lịch cùng vợ chồng Mai Anh, toàn bộ chi phí hơn 11 triệu đồng do Mai Anh chi trả. Trong chuyến đi TP.HCM, ông còn tư vấn cách để Mai Anh quay lại viện nhằm tránh nguy cơ bị hủy bỏ biện pháp chữa bệnh bắt buộc. Cùng lúc, một nguyên kiểm sát viên cũng bị truy tố tội lợi dụng chức vụ. Khi người thực thi pháp luật tiếp tay cho người trốn viện tâm thần, hệ thống giám định không còn là một công cụ chuyên môn mà bị kéo xuống thành sân sau của các đường dây hối lộ.
Vì sao phải bịt ngay lỗ hổng giám định tâm thần giả
Điểm nguy hiểm nhất của chuỗi bê bối này là nó phơi bày cách tội phạm lợi dụng đúng điểm yếu của pháp luật: cơ chế áp dụng chữa bệnh bắt buộc. Khi một loạt bị can được kết luận “mất khả năng nhận thức và điều khiển hành vi” để chuyển sang điều trị bắt buộc thay vì bị xét xử, hệ thống đã vô tình gửi thông điệp rằng chỉ cần đủ tiền, án tù có thể biến thành giường bệnh. Điều đó phá vỡ lòng tin của người dân, đẩy nạn nhân vào thế phải chi tiền chạy, rồi bị chiếm đoạt, như trường hợp bà Hòa và chị Thảo mất tổng cộng 3,7 tỷ đồng. Nếu không bịt ngay lỗ hổng giám định tâm thần giả, tham nhũng viện pháp y sẽ tiếp tục sinh sôi, còn các rối loạn tâm thần giả mạo sẽ trở thành bình phong mặc định cho giới tội phạm. Cải cách ở đây không chỉ là thay người, mà phải là siết chặt kiểm tra độc lập, công khai kết luận và xử lý không khoan nhượng mọi mắt xích trong các đường dây chiếm đoạt tiền chạy.
