Ngừng tuần hoàn: cuộc đua tính bằng giây, không phải chuyện của riêng bác sĩ
Ngừng tuần hoàn là tình trạng tim ngừng bơm máu, khiến não và các cơ quan sống thiếu oxy chỉ sau vài giây, và nếu người xung quanh không kịp sơ cứu ngừng tim bằng ép tim thổi ngạt cùng máy sốc điện tự động, nạn nhân có thể tử vong hoặc sống nhưng để lại di chứng nặng nề không thể đảo ngược. Khi tim dừng hoạt động, chúng ta không còn thời gian để bàn bạc hay do dự; mỗi nhịp ép tim là một cơ hội kéo lại dòng máu và trao cho nạn nhân thêm vài phút chờ đội cấp cứu tim mạch chuyên nghiệp. Điều đáng nói là, với kiến thức tối thiểu và chút luyện tập, bất kỳ người dân nào cũng có thể trở thành cầu nối giữa cái chết và sự sống, thay vì đứng nhìn trong bất lực.
Ba bước vàng trong sơ cứu ngừng tim: từ nhận biết đến ép tim thổi ngạt và AED
PGS.TS.BS Nguyễn Lân Hiếu khẳng định, nếu thực hiện đúng quy trình ép tim, thổi ngạt kết hợp máy sốc điện tự động (AED), cơ hội sống của người ngừng tuần hoàn có thể tăng từ khoảng 10% lên tới 70%. Đây không phải con số để ngắm, mà là lời cảnh báo: ai không biết CPR và sử dụng AED đúng cách, đang bỏ lỡ khả năng cứu mạng người ngay trước mắt mình. Ba bước dành cho người không chuyên rất rõ ràng. Bước 1, nhận biết và gọi trợ giúp: lay gọi, kiểm tra phản ứng, mạch và nhịp thở, đồng thời gọi 115 và nhờ người chạy đi lấy AED gần nhất. Bước 2, ép tim thổi ngạt: đặt chồng hai tay giữa ngực, ép sâu 5–6 cm với tần suất 100–120 lần/phút, theo chu kỳ 30 ép – 2 thổi nếu làm được, hoặc ép liên tục nếu không thổi ngạt. Bước 3, dùng AED: bật máy, dán đúng hai miếng điện cực, để máy phân tích nhịp tim, hô mọi người tránh xa và nhấn nút sốc khi được yêu cầu, sau đó quay lại ép tim ngay.
Máy sốc điện tự động: "trợ thủ" biết nói mà chúng ta vẫn ngại dùng
Điều tôi thấy đáng tiếc là nhiều người nhìn thấy máy sốc điện tự động nhưng… không dám chạm vào, trong khi đây là thiết bị được thiết kế cho chính người không phải nhân viên y tế. Máy AED hướng dẫn bằng giọng nói, từng bước một: mở nắp, nhấn nút màu xanh lá để bật, mở áo và lau khô ngực, dán miếng điện cực thứ nhất dưới xương đòn phải, trên ngực phải; miếng thứ hai ở bên hông trái, dưới nách, cách núm vú trái 5–10 cm. Sau đó, máy sẽ thông báo đang phân tích nhịp tim và yêu cầu không chạm vào bệnh nhân; nếu cần sốc, máy nói rõ “nhấn nút màu cam” và bạn chỉ việc đảm bảo mọi người tránh ra rồi ấn nút SHOCK đang nhấp nháy. Bất cứ khi nào máy yêu cầu tiếp tục ép tim, hãy coi đó như mệnh lệnh. Sự kiên trì ép tim theo chu kỳ 2 phút, chỉ dừng khi nạn nhân tỉnh, nhân viên y tế tiếp quản hoặc bạn kiệt sức, chính là nền tảng của cấp cứu tim mạch hiệu quả.
Phản vệ, sốc phản ứng và Adrenaline: không được chần chừ một giây
Nếu ngừng tuần hoàn là cuộc đua với thời gian, thì phản vệ – đặc biệt là sốc phản vệ – là cuộc đua với chính nỗi sợ của nhân viên y tế. BSCKI. Nguyễn Tiến Dũng nhấn mạnh, Bộ Y tế phân chia phản vệ thành 4 mức độ dựa trên tổn thương 5 hệ cơ quan: da/niêm mạc, hô hấp, tuần hoàn, thần kinh và tiêu hóa, trong đó sốc phản vệ chỉ là một giai đoạn thuộc độ nặng. Vấn đề là nhiều trường hợp phản vệ độ 1, 2 có thể chuyển nặng rất nhanh nếu không xử trí đúng hướng, lại dễ bị nhầm với bệnh phổi tắc nghẽn, hen, suy tim hay thiếu máu cơ tim. Quy tắc của bác sĩ cấp cứu phải là: luôn nghĩ đến phản vệ ở bất kỳ bệnh nhân có triệu chứng cấp tính, khai thác nhanh tiền sử ăn uống, thuốc men trước khi họ ngừng thở. Adrenaline là thuốc cấp cứu phản vệ đầu tay, “vũ khí” tối thượng cần được chỉ định nhanh chóng và chính xác để cứu sống bệnh nhân, nhưng nhiều người vẫn run tay khi sử dụng. Không luyện tập định kỳ, chúng ta sẽ tiếp tục sợ thuốc thay vì dùng nó để chặn đứng phản vệ sốc phản ứng ngay từ giờ đầu.
Bài học chung: luyện tập trước khi tai nạn xảy ra, để không hối hận
Điểm chung của sơ cứu ngừng tim và xử trí phản vệ là: nếu đợi đến khi tai nạn xảy ra mới học, thì thường đã muộn. Với phản vệ, BS Nguyễn Tiến Dũng cảnh báo tuyệt đối không móc họng hay cho uống nước đường khi bệnh nhân lơ mơ vì nguy cơ sặc đường thở, và luôn để người bệnh nằm đầu thấp, kê chân cao nếu tụt huyết áp hoặc tư thế nửa nằm nửa ngồi nếu khó thở, đồng thời gọi cấp cứu sớm và theo dõi ít nhất 24 giờ vì nguy cơ phản vệ hai pha. Với cấp cứu tim mạch, PGS Nguyễn Lân Hiếu khuyến nghị người dân nên đăng ký tập huấn sơ cấp cứu và sử dụng AED tại các đơn vị chuyên môn; chỉ cần được thực hành một lần trên mô hình, chúng ta sẽ tự tin hơn rất nhiều khi gặp tình huống thật. Thực tế, việc một địa phương đặt mục tiêu trang bị hàng chục máy AED tại trường học, siêu thị, khu chung cư và dọc bờ biển cho thấy xã hội đã bắt đầu coi CPR là kỹ năng phải có, không phải lựa chọn thêm. Kết luận thẳng thắn: hoặc chúng ta học ngay hôm nay, hoặc sẽ tiếp tục chứng kiến những cái chết đáng ra tránh được, chỉ vì thiếu một đôi tay dám ép tim và một mũi Adrenaline đúng lúc.
