Học bạ số là gì và vì sao Thông tư 89 là bước ngoặt?
Học bạ số là hệ thống hồ sơ điện tử ghi nhận đầy đủ quá trình học tập, rèn luyện và kết quả đánh giá học sinh, thay thế cho học bạ giấy truyền thống, cho phép cập nhật, lưu trữ, chia sẻ và tra cứu dữ liệu trên nền tảng số một cách an toàn, thống nhất và có giá trị pháp lý tương đương bản giấy. Thông tư 89 do Bộ GD-ĐT ban hành đã sửa đổi quy định đánh giá học sinh tiểu học, THCS và THPT, chính thức xác định học bạ số là thành phần của hồ sơ đánh giá học sinh. Điều này đồng nghĩa các nhà trường sẽ sử dụng học bạ số thay cho học bạ giấy, mở ra giai đoạn chuyển đổi số giáo dục sâu hơn, không chỉ ở dạy học mà ngay trong khâu đánh giá học sinh – vốn là “xương sống” của quản lí chất lượng.
Từ học bạ giấy sang học bạ số: Lợi ích rõ nhưng không tự động
Ở cấp tiểu học, hồ sơ đánh giá từng năm học của mỗi học sinh nay gồm học bạ số và bảng tổng hợp kết quả đánh giá giáo dục của lớp. Nhận xét, kết quả tổng hợp đánh giá và thành tích khen thưởng đều được cập nhật trực tuyến vào học bạ số. Về mặt quản lí, đây là bước tiến lớn: dữ liệu tập trung, dễ tra cứu, giảm phụ thuộc vào giấy tờ dễ hỏng, thất lạc. Quan trọng hơn, Thông tư 89 được ban hành nhằm đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lí kết quả đánh giá học sinh, phù hợp với mô hình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp và tăng cường tính khách quan, công bằng, thực chất trong kiểm tra, đánh giá. Tuy nhiên, lợi ích này không tự xuất hiện nếu nhà trường chỉ “số hóa hình thức”, còn quy trình nhập liệu, kiểm tra chéo và bảo mật dữ liệu không được thiết kế lại cho môi trường số.
Kiểm tra trên máy tính: Cơ hội minh bạch, thách thức hạ tầng
Thông tư 89 cho phép học sinh THCS, THPT được kiểm tra, đánh giá định kì trên máy tính khi nhà trường đáp ứng đủ điều kiện về cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ thông tin, phần mềm và vận hành theo hướng dẫn của Bộ GD-ĐT. Bài làm và kết quả kiểm tra trên máy tính có giá trị pháp lí tương đương bài làm trên giấy nếu bảo đảm tính toàn vẹn, xác thực, bảo mật, lưu trữ, truy xuất theo quy định về giao dịch điện tử. Về nguyên tắc, kiểm tra máy tính giúp chuẩn hóa đề, chấm nhanh, giảm sai sót chủ quan và tạo tiền đề cho các hình thức đánh giá đa dạng hơn. Nhưng ở nhiều trường, đặc biệt vùng khó, máy tính, mạng, nguồn điện ổn định và đội ngũ kĩ thuật là bài toán chưa có lời giải. Nếu triển khai nửa vời, nguy cơ lớn nhất là bất bình đẳng giữa học sinh ở các địa bàn khác nhau.
Chuyển đổi số giáo dục: Không chỉ là phần mềm mà là cách quản lí
Điểm đáng chú ý là Thông tư 89 không chỉ nói về công cụ mà nhấn mạnh mục tiêu “đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lí kết quả đánh giá học sinh, phù hợp với mô hình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, tăng cường tính khách quan, công bằng, thực chất trong kiểm tra, đánh giá”. Điều này cho thấy học bạ số và kiểm tra máy tính là mắt xích trong bức tranh quản trị dữ liệu giáo dục thống nhất từ trường đến sở, không phải vài ứng dụng rời rạc. Sở GD-ĐT được giao xây dựng, thẩm định, cung cấp đề kiểm tra định kì chung cho lớp 5, 9, 12 đối với một số môn đánh giá bằng điểm số. Nếu làm tốt, hệ thống đề chung và dữ liệu kết quả tập trung sẽ giúp so sánh chất lượng giữa các trường công bằng hơn, phát hiện sớm những nơi “lệch chuẩn” để hỗ trợ, thay vì chỉ dựa vào thành tích thi cử cuối cấp.
Nhà trường cần làm gì để không tụt lại trong kỉ nguyên học bạ số?
Thông tư đã mở đường, phần còn lại nằm ở năng lực triển khai của từng trường. Ở cấp THCS, THPT, điều kiện tiên quyết để tổ chức kiểm tra trên máy tính là cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ thông tin, phần mềm và vận hành theo hướng dẫn của Bộ GD-ĐT. Nhưng hạ tầng chỉ là một nửa câu chuyện. Nhà trường phải xây dựng quy trình nhập, kiểm tra, lưu trữ dữ liệu học bạ số; tập huấn giáo viên về kí số, về trách nhiệm với dữ liệu mà họ nhập vào; đồng thời thông tin rõ cho phụ huynh, học sinh về yêu cầu kĩ thuật khi kiểm tra trên máy tính. Với học sinh khuyết tật, quy định cho phép điều chỉnh hợp lí, hoặc chuyển sang kiểm tra trên giấy với giá trị tương đương – đây là điểm nhân văn cần được quán triệt để chuyển đổi số không trở thành rào cản mới. Nếu coi học bạ số là cơ hội để làm trong sạch, minh bạch dữ liệu, thay vì thêm gánh nặng hành chính, nhà trường sẽ là bên hưởng lợi đầu tiên.
