Nhạc truyền thống Việt Nam không còn là chuyện của bảo tàng
Nhạc truyền thống Việt Nam là tổng hòa các thể loại dân ca, nhạc lễ, hát cửa đình, cùng hệ thống nhạc cụ dân tộc, được hình thành qua nhiều thế hệ, nay đang được nghệ sĩ trẻ tái tạo bằng ngôn ngữ âm nhạc đương đại Việt để trở nên gần gũi với khán giả trẻ thay vì nằm yên trong sách giáo khoa và không gian bảo tồn tách biệt. Chính vì thế, câu chuyện hồi sinh di sản hôm nay cần được nhìn như một cuộc dịch chuyển quyền sở hữu văn hóa: từ thế hệ nghệ nhân cao tuổi sang lớp nghệ sĩ trẻ dám thử nghiệm, dám sai và dám kéo Ca Trù hiện đại, Quan họ, Xẩm, Chèo… vào không gian pop, R&B, rock thay vì chỉ cất giữ trên sân khấu lễ hội.
Phu An và cuộc "di cư" của nhạc cụ truyền thống sang âm nhạc đương đại Việt
Hình ảnh một nghệ sĩ trẻ ôm đàn T’rưng, gõ bộ gõ dân tộc trên nền synth điện tử đã trở thành biểu tượng mới của nhạc truyền thống Việt Nam trong đời sống âm nhạc đương đại Việt. Nghệ sĩ Phu An bắt đầu học nhạc cụ truyền thống từ năm 2009 và đến nay đã gắn bó hơn 15 năm với đàn bầu, đàn tranh, đàn nguyệt, sáo trúc và bộ gõ dân tộc. Việc cô ra mắt MV đầu tay "Non" – sản phẩm solo do tự sáng tác và đồng sản xuất sau chặng đường hơn 15 năm nghiên cứu, biểu diễn, giảng dạy nhạc cụ truyền thống – không chỉ là một cột mốc cá nhân. Đó là tuyên ngôn thẩm mỹ: nhạc cụ truyền thống có thể sống trong không gian electronic, rock, pop mà không đánh mất bản sắc, nếu người chơi hiểu gốc rễ và dám phá khung. Theo nguồn tin, "Non" được xây dựng từ cảm hứng nhạc dân gian Nam Bộ, kết hợp âm sắc dân tộc với Electronic/Synth trong một cấu trúc ca khúc hoàn toàn đương đại. Đây là minh chứng rõ ràng rằng muốn cứu di sản, phải thay đổi không gian trình diễn chứ không chỉ treo khẩu hiệu bảo tồn.
Ca Trù hiện đại và cú bật top trending của buitruonglinh
Không thể nói nhạc truyền thống Việt Nam xa lạ với giới trẻ khi một tiết mục dùng Ca Trù hiện đại như "Thêu Hoa Dệt Gấm" của nhóm buitruonglinh vượt 820.000 lượt xem chỉ sau hai ngày và leo lên vị trí top 1 trending YouTube Việt Nam. Ca khúc thuộc dòng contemporary folk, đưa Ca Trù, Xẩm, Chèo, Quan họ vào khung Ethno-Pop/Folk Pop, kết nối với beat pop, R&B, rap. Bước đi táo bạo này được hệ thống hóa thành giải thưởng "The Viet Vanguard Award – Pioneering Vietnamese Music", một hạng mục mới tôn vinh các tác phẩm biết đặt đàn đáy và làn điệu Ca Trù trong tiết tấu hiện đại. Việc nhóm tìm đến nghệ nhân Ca Trù Mạnh Hùng với 60 năm kinh nghiệm để học xử lý làn điệu trước khi đưa lên sân khấu cho thấy: thế hệ trẻ không chỉ remix bề mặt, mà đang nghiêm túc xây nền tảng kỹ thuật. Khi chính người trong cuộc tuyên bố muốn Quan họ, Ca Trù, Xẩm trở thành giai điệu mà học sinh nghe trên đường đến trường, đó là lời thách thức với cách dạy nhạc dân tộc còn quá xa đời sống.
Giao Linh, Tùng Dương và cuộc đối thoại liên thế hệ trên sân khấu
Nếu nhạc cụ truyền thống và Ca Trù hiện đại là phần âm thanh của cuộc hồi sinh, thì sự gặp gỡ giữa danh ca Giao Linh và divo Tùng Dương trong dự án Symphony In Moonlight chính là phần cảm xúc nối thế hệ. Họ, cùng nhiều tên tuổi ở các lứa tuổi khác nhau, cùng đứng trên một sân khấu nghệ thuật đương đại để hát về tình mẹ, về giá trị gia đình. Việc một giọng ca đã hơn 60 năm hành nghề thừa nhận đây là bài hát khó nhất từng thể hiện nói nhiều về cách các nhạc sĩ trẻ đang đẩy giới hạn ca từ, cấu trúc, nhưng vẫn bám vào chủ đề nhân văn quen thuộc. Chuỗi dự án này không dừng ở một đêm diễn mà còn có 17 music video sân khấu được phát hành hàng tuần, đặt giọng ca kinh điển cạnh giọng ca mới trong cùng một ngôn ngữ hình ảnh đương đại. Khi ban tổ chức chủ đích hướng đến khán giả trẻ và muốn đưa giá trị gia đình đến gần họ hơn, ta thấy rõ dụng ý: làm lại "nhạc xưa" bằng mỹ học mới, để ký ức âm nhạc của thế hệ cha mẹ không bị đứt gãy.
Không chỉ bảo tồn: thế hệ trẻ đang viết tiếp câu chuyện di sản
Các ví dụ từ Phu An, từ Ca Trù hiện đại của buitruonglinh, từ sân khấu có Giao Linh và Tùng Dương, cho thấy một xu hướng chung: di sản đang chuyển trạng thái từ "cần bảo tồn" sang "chất liệu để sáng tạo". Khi một ngân hàng bắt tay tạo riêng hạng mục giải thưởng tôn vinh tinh thần tiên phong và bản sắc, đó là tín hiệu rằng thế hệ làm văn hóa – lẫn thế hệ làm kinh tế – đã nhìn thấy giá trị dài hạn của nhạc truyền thống Việt Nam trong đời sống hiện đại. Cũng không ngẫu nhiên khi Phu An nói sẽ tiếp tục học hỏi, thử nghiệm để tìm thêm cách đưa nhạc cụ truyền thống vào âm nhạc đương đại; hay ê-kíp Say Hi Universe hy vọng khán giả tiếp tục ủng hộ các thế hệ nghệ sĩ trẻ sau này. Câu hỏi không còn là "làm sao giữ được di sản", mà là: chúng ta có dám coi lớp trẻ là đồng tác giả của di sản hay chỉ xem họ như người thừa kế ngoan ngoãn. Cho đến khi chấp nhận họ như đồng tác giả, nhạc truyền thống mới thực sự sống tiếp – có tranh luận, có thử nghiệm, có cả thất bại – nhưng đó là dấu hiệu của một nền văn hóa đang hoạt động chứ không bị trưng bày.
