Prompt AI không phải sáng tạo: thông điệp pháp lý rõ ràng
Quyết định tòa án Nga về bản quyền tác phẩm AI là một phán quyết khẳng định rằng việc nhập câu lệnh (prompt) cho hệ thống trí tuệ nhân tạo để tạo ra hình ảnh chỉ là thao tác kỹ thuật, không phải hoạt động sáng tạo của con người và vì thế không đủ cơ sở để phát sinh quyền tác giả bảo hộ theo luật sở hữu trí tuệ. Đây là cú hích buộc toàn bộ hệ sinh thái sáng tạo phải nhìn lại vai trò thực sự của con người trong thời đại AI sinh nội dung. Trong vụ kiện, nguyên đơn khẳng định đã sử dụng công nghệ AI để xử lý bản sao kiệt tác “Mona Lisa” và một bức ảnh Tượng Nữ thần Tự do, tạo thành các tác phẩm “Nàng Mona Lisa với rượu vang” và “Tượng Nữ thần Tự do với rượu vang”, rồi tố cáo một cá nhân kinh doanh đã sử dụng các hình ảnh này in lên áo và cốc giữ nhiệt để bán và yêu cầu bồi thường vì vi phạm quyền độc quyền của tác giả. Tòa bác đơn và nhấn mạnh đóng góp của nguyên đơn chỉ giới hạn ở việc làm rõ câu lệnh đưa vào AI, không cấu thành tính sáng tạo.
Phán quyết đầu tiên về quyền tác giả AI: Nga vạch ranh giới người – máy
Điểm đáng chú ý nhất trong quyết định tòa án Nga là việc khẳng định AI không có ý thức, nên không thể được coi là thực hiện hoạt động sáng tạo, và bản thân việc dùng prompt cũng không phải là sáng tạo mang tính người sáng tác. Nói cách khác, bản quyền tác phẩm AI sẽ không tự động sinh ra từ thao tác vận hành hệ thống, kể cả khi kết quả trông có vẻ mới lạ hay "nghệ thuật". Tòa cũng lập luận rằng những yếu tố được thêm vào hình ảnh – như ly rượu vang, điều chỉnh vị trí tay hay biểu cảm khuôn mặt – không phải là yếu tố mới, mà thường xuyên xuất hiện trong nghệ thuật và truyền thông. Đây là phán quyết đầu tiên tại Nga tuyên bố rõ ràng: “việc dùng câu lệnh (prompt) để yêu cầu AI tạo hình ảnh không đủ để tạo ra quyền tác giả, vì bản thân việc đó không được xem là hoạt động sáng tạo của con người”. Cùng thời điểm, một đạo luật cơ bản về phát triển công nghệ AI được ký, quy định tác giả phải là cá nhân có hoạt động sáng tạo trực tiếp tạo ra sản phẩm.
Bản thảo 2 triệu USD bị nghi dùng AI: xuất bản đang mất niềm tin
Trong khi tòa án Nga khẳng định prompt không tạo quyền tác giả, ngành xuất bản lại đang chứng kiến một khủng hoảng niềm tin xoay quanh câu hỏi: tác giả đã dùng AI tới đâu trong quá trình sáng tác. Bản thảo tiểu thuyết “Call me, I'll hide the body” của Jerry Falade, từng được một thương hiệu con thuộc chi nhánh xuất bản lớn tại Mỹ đề nghị giá hơn USD 2 triệu (gần ₫52.500.000.000), đã bị rút khỏi quá trình chào bán sau khi xuất hiện nghi vấn có sự tham gia của AI. Bản thảo này từng được xem là tác phẩm chủ lực, dự kiến phát hành vào năm 2028. Cuộc đấu giá bản quyền tại Mỹ có tới 14 bên tham gia, và tại Anh, đại diện của tác giả cũng nhận nhiều đề nghị trị giá hàng trăm nghìn USD. Thế nhưng chỉ một lo ngại từ biên tập viên rằng bản thảo “có dấu hiệu cho thấy có thể có sự tham gia của AI” đã đủ để kích hoạt chuỗi sự kiện dẫn tới việc các bên đại diện rút lui và chấm dứt hợp tác. Vụ việc cho thấy khi sáng tạo AI pháp lý chưa rõ ràng, ngành xuất bản đang chọn cách phòng thủ: nghi ngờ là dừng lại.
Sáng tạo AI pháp lý: từ minh bạch quy trình tới định nghĩa lại bản quyền
Điểm giao nhau giữa phán quyết tòa án Nga và vụ đổ vỡ thương vụ triệu đô là một thông điệp chung: minh bạch về mức độ sử dụng AI không còn là lựa chọn đạo đức, mà là điều kiện pháp lý và thương mại để một tác phẩm được chấp nhận. Các tổ chức đại diện văn học ở Mỹ khẳng định trách nhiệm thuộc về tác giả trong việc báo cáo đầy đủ quá trình sáng tác, bao gồm việc có sử dụng AI tạo sinh hay không và sử dụng ở mức độ nào; nếu tác giả không làm được, phía đại diện có quyền chấm dứt quan hệ. Trong khi đó, khung pháp lý mới tại Nga thiết lập rằng chỉ hoạt động sáng tạo trực tiếp của cá nhân mới được bảo hộ, và việc dùng prompt cho AI chỉ là phần của “quy trình kỹ thuật” chứ không phải bản thân sáng tạo. Nếu một tác phẩm dựa nặng vào đầu ra mặc định của mô hình, người dùng AI sẽ đứng trước nguy cơ không có quyền tác giả AI theo luật, hoặc khó chứng minh tính nguyên bản. Điều này sẽ buộc các nhà sáng tạo phải thiết kế lại quy trình: AI là công cụ hỗ trợ, nhưng bước sáng tạo định hình cấu trúc, nội dung, phong cách phải do con người chủ động đảm nhận và có bằng chứng quá trình.
Tác động với nhà sáng tạo và nhà xuất bản toàn cầu
Không thể coi quyết định tòa án Nga là chuyện nội bộ của một hệ thống pháp luật. Nó đang góp phần định hình chuẩn mực quốc tế về quyền tác giả AI bằng cách vẽ một ranh giới tương đối rõ: con người chỉ được bảo hộ khi có đóng góp sáng tạo thể hiện vượt ra khỏi thao tác vận hành công nghệ. Trong ngành xuất bản, chuỗi tranh cãi liên quan đến AI trong năm qua cho thấy các tác giả, đại diện và nhà xuất bản vẫn loay hoay với những bản thảo bị nghi dùng AI. Vụ Jerry Falade, nơi tác giả khẳng định có bản thảo theo mốc thời gian, ghi chú viết tay và tin nhắn chứng minh quá trình sáng tác, nhưng vẫn mất gần như toàn bộ cơ hội hợp tác trong vài giờ, là lời nhắc rằng niềm tin có thể sụp đổ nhanh hơn khả năng giải thích. Với nghệ sĩ hình ảnh, phán quyết tại Nga đặt ra bài toán khó: nếu sản phẩm dựa chủ yếu trên đầu ra của AI và các chỉnh sửa phổ biến, khả năng được bảo hộ bản quyền là thấp. Nghệ thuật kỹ thuật số, thiết kế, quảng cáo hay game đều sẽ phải cân nhắc mức độ dựa vào AI để không tự vô hiệu hóa quyền lợi pháp lý của mình. Kết luận thực tế là: ai muốn sống bằng tác quyền trong kỷ nguyên AI phải đầu tư vào dấu ấn sáng tạo cá nhân có thể chứng minh được – từ bản thảo, phác thảo, cho tới nhật ký công việc – thay vì hy vọng prompt đủ để được coi là tác giả.
