Kết nối nhiều hơn, thêm cửa ngõ cho tin tặc
An ninh mạng đô thị là việc bảo vệ các hệ thống số, thiết bị kết nối và dữ liệu vận hành những dịch vụ thiết yếu của thành phố trước truy cập trái phép và gián đoạn. Đây không còn là chuyện riêng của bộ phận công nghệ: khi camera AI, thiết bị quan trắc môi trường và hệ thống giao thông cùng lên mạng, một điểm yếu kỹ thuật có thể trở thành rủi ro cho hoạt động thường ngày của đô thị. Tại tọa đàm về hệ sinh thái công nghệ cho hạ tầng AI trong khuôn khổ Ngày Đổi mới sáng tạo mở, diễn ra ngày 26/10 tại TP.HCM, Đại tá Nguyễn Đức Dũng, đại diện Cục An ninh mạng, Bộ Công an, cảnh báo nguy cơ tấn công mạng khi đô thị đẩy mạnh ứng dụng AI. Cảnh báo này đáng chú ý vì số thiết bị và hệ thống kết nối càng tăng thì bề mặt bị tấn công càng rộng. Đô thị thông minh có thể điều hành hiệu quả hơn, nhưng mỗi thiết bị mới cũng cần được xem như một phần của hệ thống an ninh, không phải món đồ lắp thêm vô hại.
Sự cố số có thể trở thành bất tiện ngoài đời
Rủi ro không dừng ở việc một camera mất tín hiệu hay một bảng điều khiển gặp trục trặc. Nếu hệ thống giao thông, giám sát môi trường hoặc nền tảng quản lý đô thị bị xâm nhập hay gián đoạn, người dân có thể chịu ảnh hưởng qua dịch vụ chậm, thông tin sai lệch hoặc việc xử lý sự cố bị đình trệ. Đây là hệ quả cần được tính đến khi thiết kế, dù mức độ cụ thể phụ thuộc vào hệ thống và tình huống. Động lực chuyển đổi số đang khiến nhiều cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp ứng dụng AI; xu hướng này tạo cơ hội cho ngành công nghệ nhưng cũng kéo theo yêu cầu bảo vệ tương ứng. Vấn đề không phải là ngăn thành phố kết nối, mà là tránh triển khai nhanh hơn năng lực bảo vệ. Bảo mật hệ thống mạng phải đi cùng chức năng vận hành ngay từ đầu, bởi càng nhiều thiết bị chia sẻ kết nối và dữ liệu, càng khó coi mỗi sự cố là một lỗi riêng lẻ.
Bảo mật phải có mặt từ bản thiết kế
Đại tá Nguyễn Đức Dũng nhấn mạnh cần phòng vệ từ đầu, thay vì đợi sự cố rồi mới tìm cách khắc phục. Đây là lựa chọn thực tế, không phải thủ tục bổ sung: nếu yêu cầu an ninh chỉ xuất hiện sau khi đã chốt thiết kế và đưa hệ thống vào vận hành, việc xử lý điểm yếu có thể phức tạp hơn và để hạ tầng phơi nhiễm trong thời gian chờ sửa. Cách làm đúng cần bắt đầu từ lúc lập dự án: chủ đầu tư xác định yêu cầu bảo mật và dữ liệu, tham vấn lực lượng chuyên trách, đồng thời yêu cầu nhà cung cấp trình bày phương án bảo vệ. Sau phê duyệt, cần đánh giá điều kiện an ninh trước triển khai, kiểm tra lỗ hổng trước nghiệm thu và duy trì đánh giá trong vận hành. Giám sát thường xuyên bằng các công cụ như hệ thống quản lý thông tin và sự kiện an ninh hoặc trung tâm điều hành an ninh mạng giúp phát hiện dấu hiệu xâm nhập sớm. Cuối cùng, phải có phương án ứng cứu cho những tình huống như mã độc hay tấn công từ chối dịch vụ.
Trách nhiệm chung, không thể đẩy cho nhà cung cấp
Bảo vệ đô thị kết nối không thể khoán trắng cho đơn vị vận hành hoặc doanh nghiệp công nghệ. Cơ quan chủ quản phải đưa yêu cầu an ninh vào bài toán nghiệp vụ và dự án; lực lượng chuyên trách đóng góp đánh giá chuyên môn; nhà cung cấp cần bảo vệ cả hệ thống lẫn dữ liệu, thay vì chỉ giao đủ tính năng. Nếu một bên xem bảo mật là việc của bên khác, chính khoảng trống trách nhiệm ấy sẽ trở thành điểm yếu. Hệ thống thông tin được phân loại theo năm cấp độ an ninh mạng, từ cấp độ 1 đến cấp độ 5, trong đó cấp độ 5 là cao nhất. Việc phân loại nhắc rằng không phải mọi hệ thống có cùng mức độ quan trọng, nên biện pháp bảo vệ cũng phải tương xứng. Nghị định số 332/2026/NĐ-CP ngày 19/8/2026 quy định kinh doanh sản phẩm, dịch vụ an ninh mạng là ngành nghề kinh doanh có điều kiện. Quy định và tiêu chuẩn có thể tạo khung, nhưng hiệu quả chỉ đến khi yêu cầu bảo mật được kiểm tra xuyên suốt vòng đời hệ thống.
Thành phố càng số hóa, an ninh mạng càng phải được xem là một phần của chất lượng hạ tầng, ngang hàng với khả năng vận hành và độ tin cậy của dịch vụ. Chờ sự cố mới vá lỗi không phải tiết kiệm thời gian; đó là chấp nhận để rủi ro tích tụ trong những hệ thống người dân ngày càng phụ thuộc. Muốn đô thị thông minh bền vững, hãy thiết kế để phòng ngừa trước, kiểm tra thường xuyên và chuẩn bị sẵn cách ứng cứu.
