Giám định tâm thần không thể là món hàng để chạy chọt
Giám định tâm thần trong tố tụng là hoạt động chuyên môn nhằm đánh giá tình trạng sức khỏe tâm thần của một người theo quy trình, làm căn cứ để cơ quan tiến hành tố tụng xem xét các vấn đề pháp lý liên quan. Vì vậy, lời hứa “lo được” kết quả hay đường đi riêng không thể thay thế đánh giá của người có chuyên môn. Tại phiên tòa xét xử vụ án Mr Pips, cha bị cáo khai đã đưa hơn 2,5 tỉ đồng cho một cựu cán bộ công an để tìm cách giúp con được giám định; cáo buộc cho rằng người này không có thẩm quyền, không thực hiện việc tác động nào và đã đưa thông tin gian dối để chiếm đoạt tiền. Đây không chỉ là câu chuyện một gia đình bị lừa. Khi việc giám định bị rao bán như một lối tắt, niềm tin vào công bằng tố tụng cũng bị đặt trước rủi ro.
Nỗi lo của gia đình không phải là kết luận y khoa
Gia đình cho biết Phó Đức Nam được chẩn đoán rối loạn lưỡng cực từ năm 2013 và từng điều trị tại Singapore. Theo lời mẹ bị cáo, trong nhiều năm tình trạng của con trai thay đổi giữa những giai đoạn trầm và hưng phấn; bà nói gia đình đã hơn 10 lần gửi đơn đề nghị giám định pháp y tâm thần nhưng chưa được chấp nhận. Người cha khai sau khi con bị bắt, ông thấy con có biểu hiện bệnh nặng, trình bày hồ sơ bệnh án với cơ quan điều tra; hôm sau Nam được đưa đến bệnh viện tâm thần tại TP.HCM để thăm khám. Những thông tin ấy giải thích vì sao gia đình muốn được đánh giá sớm, nhưng không tự chúng xác lập chẩn đoán hiện tại hay khả năng nhận thức, điều khiển hành vi của bị cáo. Lời khai tại tòa là dữ kiện cần xem xét, không phải kết luận chuyên môn.
Quy trình chuyên môn phải đứng trên lời hứa trung gian
Điểm mấu chốt không phải là gia đình có quyền đặt câu hỏi về sức khỏe của bị cáo hay không; họ có quyền đề nghị vấn đề ấy được đánh giá. Nhưng giám định tố tụng chỉ có ý nghĩa khi được tiến hành theo quy trình chuyên môn và kết quả được xem xét bởi cơ quan có thẩm quyền, thay vì qua lời hứa của một người không có chức năng. Chính mẹ bị cáo cũng nói mắc bệnh tâm thần không đồng nghĩa với mất khả năng nhận thức và điều khiển hành vi. Sự phân biệt này cần được giữ vững: bệnh án, lời kể của người thân, biểu hiện được mô tả tại phiên tòa và kết luận giám định là những loại thông tin khác nhau. Đánh đồng chúng vừa có thể làm sai lệch việc đánh giá trách nhiệm, vừa khiến người có nhu cầu giám định dễ trở thành mục tiêu của những lời mời gọi chạy chọt.
Thiệt hại của nhà đầu tư không thể bị che khuất
Vụ việc càng đòi hỏi sự tỉnh táo vì đây là án lừa đảo gây hậu quả đặc biệt lớn. Phó Đức Nam bị xác định chủ mưu 920 vụ, chiếm đoạt gần 1.600 tỉ đồng của hàng ngàn nhà đầu tư. Với người bị hại, điều quan trọng là mọi tình tiết liên quan đến trách nhiệm của bị cáo phải được làm rõ bằng chứng cứ và thủ tục đáng tin cậy; không nên để tranh cãi về bệnh tâm thần biến thành cách phủ bóng lên thiệt hại họ gánh chịu. Ngược lại, quy mô vụ án cũng không thể là lý do gạt bỏ yêu cầu đánh giá sức khỏe nếu có căn cứ và được thực hiện đúng cách. Công lý cần cả hai: xem xét nghiêm túc chứng cứ y khoa, đồng thời không dung thứ cho hành vi lợi dụng nỗi lo của gia đình để trục lợi.
Bài học từ phi vụ chạy giám định không phải là nghi ngờ mọi đề nghị giám định, mà là bảo vệ ranh giới giữa quyền yêu cầu và sự can thiệp trái phép. Kết luận về bệnh trạng phải đến từ chuyên môn; trách nhiệm hình sự phải do cơ quan tố tụng đánh giá trên toàn bộ chứng cứ. Chỉ khi hai nguyên tắc ấy được giữ riêng và thực hiện đúng, giám định mới phục vụ công lý thay vì trở thành một đường dây mua bán hy vọng.
