Khi sách giấy trở thành "nhiên liệu" cho sách AI training
Hiện tượng các tập đoàn công nghệ âm thầm mua số lượng lớn sách in cũ, cắt phá gáy và quét toàn bộ nội dung để dùng làm dữ liệu sách AI training mô hình trí tuệ nhân tạo là một xu hướng mới đầy tranh cãi: nó biến những bản in vật lý thành nguyên liệu huấn luyện, đồng thời xóa sổ dần kho tri thức chung và gom kiến thức vào các máy chủ riêng tư mà phần lớn công chúng không thể tiếp cận lại miễn phí. Quan điểm cần nói thẳng: đây không chỉ là câu chuyện bản quyền hay công nghệ, mà là câu hỏi ai được quyền nắm giữ ký ức của nhân loại. Làn sóng thu mua và tiêu hủy sách in quy mô lớn của các công ty AI đang khiến giới xuất bản rất lo ngại. Họ nhìn thấy trước một thế giới nơi mỗi trang sách từng gắn với thư viện, hiệu sách, người đọc, nay biến thành vài dòng dữ liệu trong kho huấn luyện bí mật. Và điều nguy hiểm nhất là quá trình này diễn ra gần như vô hình với người dùng bình thường.
AirTag, Amazon và sự thật phía sau những lô sách biến mất
Các cuộc điều tra độc lập đã bóc lớp vỏ bí mật quanh hoạt động Amazon tiêu hủy sách để phục vụ sách AI training. Một người bán sách nghi ngờ đơn hàng khoảng 1.000 cuốn qua một chợ sách ẩn danh là của một công ty AI, đã giấu Apple AirTag vào bên trong để theo dõi. Tín hiệu dẫn tới khu phức hợp kho của Amazon ở Las Vegas, nơi nhân viên mô tả công việc hàng ngày: cắt bỏ phần gáy để có thể quét nhanh toàn bộ trang, rồi vứt bỏ bản in sau khi số hóa. Theo lời kể, đơn vị VGT3 treo logo khủng long T-Rex cầm cuốn sách như sắp ăn, như một biểu tượng vô thức cho việc nuốt chửng tri thức. Amazon chỉ thừa nhận mua sách "để phát triển và cải thiện sản phẩm và dịch vụ" mà không nói gì đến AI hay chuyện hủy sách. Điều này mâu thuẫn với bằng chứng từ nhân viên và hành trình AirTag, cho thấy tuyên bố của họ né tránh câu hỏi cốt lõi: họ đang xây mô hình AI bằng cách xé vụn di sản in ấn.
Vì sao bây giờ? Cơn khát dữ liệu sạch và phán quyết mở cửa lũ
Động lực phía sau là cơn khát dữ liệu sạch cho AI. Theo một số phân tích, Amazon đã rơi vào tình trạng thiếu hụt sách để huấn luyện AI. Khi web tràn ngập nội dung sinh bởi chính AI, các tập đoàn săn lùng sách in, nhất là sách trước 2022 – những nguồn dữ liệu "chưa bị máy chạm tới" có tính đa dạng và độ tin cậy cao. Những cuốn hiếm, đã ngừng xuất bản hoặc gần như biến mất khỏi Internet trở thành vàng dữ liệu mới. Bước ngoặt pháp lý càng đẩy lửa bùng lên: trong một vụ kiện bản quyền lớn liên quan đến hàng triệu sách bị quét trái phép, tòa vừa phạt nặng vừa kết luận việc dùng tác phẩm sẵn có để huấn luyện AI là "fair use", mở toang cánh cửa cho các công ty AI bắt đầu ồ ạt mua, quét và tiêu hủy sách. Khi luật hợp thức hóa việc biến sách thành dữ liệu nhưng không buộc bảo tồn bản gốc, thị trường tri thức in bị biến thành mỏ khai thác một chiều.
Nguy cơ độc quyền kiến thức trên máy chủ riêng và tác động đến người dùng
Tác động thực tế lên người dùng không nằm ở chuyện vài cuốn sách bị xé, mà ở việc kiến thức độc quyền bị độc quyền hóa trên máy chủ riêng tư. Khi những bản in bị phá hủy sau khi quét, nếu không còn bản gốc, tri thức trong đó chỉ tồn tại trên hệ thống của công ty đã quét lưỡi dao qua gáy sách. Người khác muốn tiếp cận phải trả tiền cho dịch vụ của họ, trừ khi họ tự nguyện chia sẻ miễn phí – điều hiếm khi xảy ra trong mô hình kinh doanh dữ liệu. Nói cách khác, thay vì thư viện công cộng, chúng ta có những "thư viện bóng tối" trên hạ tầng tư nhân, nơi mọi quyền truy cập gắn với tài khoản, phí dịch vụ và thuật toán ưu tiên. Nỗi lo lớn nhất của nhiều người không phải là công nghệ AI tự nó, mà là khả năng việc hủy tài liệu in dẫn tới độc quyền tri thức. Đó là kịch bản một chiều: dữ liệu lấy từ thế giới, được tinh chế cho AI, rồi bị nhốt vĩnh viễn; còn người đọc bình thường mất đi những bản in từng là cầu nối trực tiếp với kiến thức.
Anna's Archive và cuộc phản kháng để bảo vệ kiến thức nhân loại
Trước làn sóng Amazon tiêu hủy sách và các công ty AI mua sách AI training, cộng đồng mở đang tự tổ chức phản kháng. Anna's Archive, thư viện mở lớn nhất hiện nay, phát đi lời kêu gọi toàn cầu: tình nguyện viên ở khắp nơi hãy quét và tải sách lên để ngăn các tập đoàn mua rồi hủy hàng loạt. Họ cảnh báo rằng "thời gian đang cạn dần" khi kiến thức bị monopolized vĩnh viễn trên các máy chủ riêng tư. Mục tiêu của họ được nói rõ: "lý tưởng của chúng tôi là quét và tải lên mọi xuất bản phẩm trên thế giới trước khi nhà xuất bản chặn tri thức, và trước khi các công ty AI quét và tiêu hủy toàn bộ sách, bài báo". Những ai muốn quét quy mô lớn có thể được hỗ trợ chi phí và phần thưởng từ Anna's Archive. Đây không phải phong trào lãng mạn mà là hành động cấp thiết để bảo vệ kiến thức nhân loại: nếu mỗi người quét một cuốn, hàng chục triệu bản có thể được lưu giữ như một kho dữ liệu mở, thay vì bị nghiền vụn trong dây chuyền huấn luyện mô hình. Chọn đứng về phía nào – thư viện mở hay kho dữ liệu kín – đang trở thành câu hỏi đạo đức mới cho cả độc giả lẫn nhà xuất bản.
