Article 6: Cánh cửa đưa tín chỉ carbon Việt Nam ra thế giới
Thị trường carbon Việt Nam là hệ thống nơi các doanh nghiệp và tổ chức được phân bổ hạn ngạch phát thải, phát triển dự án giảm phát thải khí nhà kính, tạo ra tín chỉ carbon và mua bán các tín chỉ đó trên sàn trong nước hoặc chuyển giao quốc tế nhằm tối ưu chi phí tuân thủ, thu hút dòng vốn xanh và thúc đẩy mục tiêu Net Zero quốc gia.
Điểm mấu chốt lúc này là: thị trường carbon Việt Nam chỉ thật sự có giá trị khi kết nối được với sân chơi quốc tế, và Thỏa thuận Article 6 với Singapore chính là tấm vé thông hành đầu tiên. Việc Chính phủ ban hành Nghị quyết 235/NQ-CP phê duyệt Thỏa thuận thực hiện theo Điều 6 Thỏa thuận Paris giữa Việt Nam và Singapore đã tạo bước ngoặt, mở đường cho tín chỉ carbon quốc tế mang thương hiệu Việt được chuyển giao hợp pháp ra nước ngoài. Thay vì chỉ giao dịch nội địa, doanh nghiệp giờ có thể nhìn giảm phát thải như một tài sản toàn cầu, gắn với dòng vốn xanh doanh nghiệp và các chuẩn mực khắt khe về minh bạch, không tính trùng và điều chỉnh tương ứng trong khuôn khổ Điều 6.2 và 6.4.
Từ chính sách đến vận hành: khi giảm phát thải trở thành mô hình kinh doanh
Thị trường carbon Việt Nam đang chuyển từ giai đoạn thiết kế luật chơi sang giai đoạn buộc phải thể hiện năng lực vận hành dự án cụ thể. Việc triển khai khuôn khổ hợp tác với Singapore theo Điều 6 mở đường cho tín chỉ đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế được chuyển giao ra nước ngoài, đồng thời đặt ra áp lực mới: giảm phát thải khí nhà kính không còn là nghĩa vụ mang tính chi phí, mà là mô hình kinh doanh cần sinh lời.
Tại Diễn đàn Carbon Việt Nam với chủ đề “Từ chính sách đến hành động” diễn ra ngày 14/8 tại TP.HCM, các ý kiến đều xoay quanh một thông điệp: doanh nghiệp phải chuyển từ tâm thế “thực hiện nghĩa vụ giảm phát thải” sang “chủ động tạo ra giá trị từ giảm phát thải”. Việc thương mại hóa tín chỉ carbon qua Article 6 giúp doanh nghiệp tiếp cận dòng vốn đầu tư xanh trực tiếp, giảm gánh nặng tự chi trả cho chuyển đổi công nghệ. Nếu coi tín chỉ chỉ là khoản thu phụ, doanh nghiệp sẽ hụt hơi trước các nhà đầu tư quốc tế đang tìm kiếm những mô hình kinh tế xanh đủ lớn, đủ bền và đủ minh bạch.
Bốn “bộ lọc” quyết định sức hút dự án với dòng vốn xanh
Với các nhà đầu tư quốc tế, một dự án trên thị trường carbon Việt Nam hấp dẫn hay không được quyết định bởi bốn “bộ lọc”: chất lượng tín chỉ, hiệu quả tài chính, tính bền vững và năng lực triển khai. Đây không phải khẩu hiệu, mà là checklist rất thực dụng trước khi họ bỏ vốn vào bất kỳ tín chỉ carbon quốc tế nào.
Chất lượng tín chỉ là điểm xuất phát: tín chỉ được tạo từ hoạt động gì, theo phương pháp luận nào, được thẩm định độc lập ra sao và có tránh tính trùng theo cơ chế Điều 6 hay không. Hiệu quả tài chính được đánh giá trên toàn bộ cấu trúc chi phí, bao gồm chia sẻ lợi ích cho người dân, chủ rừng và các bên liên quan, chứ không chỉ chi phí vận hành. Tính bền vững buộc dự án phải sống được ngay cả khi doanh thu từ tín chỉ giảm; ví dụ, dự án xử lý rác hoặc dự án rừng phải có nguồn thu cốt lõi đủ duy trì hoạt động dài hạn. Cuối cùng, năng lực triển khai – từ quản trị, tuân thủ đến hệ thống đo đạc, giám sát, kiểm chứng (MRV) – là yếu tố có thể “hạ gục” cả những đề án viết rất đẹp trên giấy.
Năng lực MRV: lợi thế cạnh tranh mới của doanh nghiệp Việt
Thời kỳ tín chỉ carbon được tạo ra dựa trên ước tính sơ sài đã qua. Trong bối cảnh tiêu chuẩn môi trường ngày càng siết chặt, năng lực đo lường, báo cáo, kiểm chứng và thực tế giảm phát thải đang trở thành lợi thế cạnh tranh mới của doanh nghiệp Việt. Một dự án lúa áp dụng kỹ thuật tưới ngập khô xen kẽ (AWD) trên hơn 80.000 ha cho thấy rõ điều này: mọi thứ bắt đầu từ khảo sát và dữ liệu đường cơ sở chính xác, sau đó là hệ thống MRV được số hóa để bảo đảm minh bạch.
Theo các chuyên gia, dự án càng bảo đảm chất lượng, minh bạch và tính toàn vẹn thì càng có khả năng tiếp cận nguồn vốn và người mua. Điều đó đồng nghĩa doanh nghiệp không thể coi MRV là chi phí phụ, mà phải xem đây là khoản đầu tư chiến lược: dữ liệu càng sạch, tín chỉ càng có giá. Khi thị trường carbon vẫn còn mới và khung chính sách, hạ tầng kỹ thuật, hệ thống MRV đang được hoàn thiện, những doanh nghiệp đi trước trong chuẩn hóa dữ liệu, quản trị phát thải và chứng minh giảm phát thải khí nhà kính sẽ là những người đàm phán tốt hơn với các quỹ tài chính carbon.
Khung pháp lý và quyền sở hữu: điều kiện để Việt Nam “chơi lớn” với Article 6
Thỏa thuận Việt Nam – Singapore theo Article 6 đã thiết lập một khung pháp lý song phương mang tính ràng buộc, tạo nền tảng cho việc công nhận và chuyển giao tín chỉ carbon quốc tế. Nhưng để “chơi lớn” trên thị trường toàn cầu, khung này cần được chi tiết hóa đến từng quy trình phê duyệt dự án, danh mục phương pháp luận đủ điều kiện và đặc biệt là câu chuyện quyền sở hữu tín chỉ carbon. Cơ quan quản lý cho biết quy trình chấp thuận dự án và phương pháp luận sẽ được công bố trong thời gian tới, song doanh nghiệp và nhà đầu tư cần hơn thế: sự rõ ràng về quyền đối với tín chỉ, nguyên tắc đồng thuận cộng đồng và cơ chế phân chia lợi ích trong các dự án có người dân tham gia.
Theo định hướng của các tổ chức tài chính quốc tế, khu vực tư nhân cần chủ động phối hợp với cơ quan quản lý để chuẩn bị dự án, hướng tới đưa các dự án carbon vào vận hành từ năm 2029. Nếu Việt Nam chậm làm rõ luật chơi, tín chỉ tốt sẽ khó được ghi nhận, dòng vốn xanh doanh nghiệp có thể dịch chuyển sang các thị trường có khung pháp lý hoàn thiện hơn. Ngược lại, nếu vừa bảo đảm tính toàn vẹn môi trường, vừa tạo điều kiện giao dịch linh hoạt dưới Article 6, thị trường carbon Việt Nam có thể trở thành điểm đến đáng giá cho tài chính carbon toàn cầu, nơi mỗi tấn giảm phát thải không chỉ giúp hoàn thành NDC quốc gia mà còn tạo ra nguồn lực cho tăng trưởng xanh bền vững.
