Từ cú sốc Tuyên Quang đến câu hỏi lớn về công bằng trong giáo dục
Gian lận thi cử trong kỳ thi tốt nghiệp THPT là hành vi can thiệp trái phép vào đề thi, bài thi hoặc quy trình tổ chức thi, làm sai lệch kết quả đánh giá năng lực học sinh, gây tổn hại công bằng trong giáo dục và làm suy giảm niềm tin của xã hội đối với hệ thống thi cử. Vụ gian lận tại Trường THPT Chuyên Tuyên Quang là một cú sốc như vậy. Sai phạm mang tính hệ thống, xuất hiện sự móc nối giữa một số phụ huynh và giáo viên coi thi nhằm can thiệp kết quả. Bộ Giáo dục và Đào tạo hủy toàn bộ kết quả lần đầu, buộc 328 thí sinh phải thi lại tất cả các môn vào giữa tháng 8, làm đảo lộn kế hoạch học tập, xét tuyển, tâm lý của nhiều gia đình. Câu hỏi không còn là “đã sai ở đâu” mà là “phải thay đổi thế nào để chuyện này không lặp lại”.
Khi một mắt xích lỏng lẻo làm rung chuyển cả kỳ thi tốt nghiệp THPT
Kỳ thi tốt nghiệp THPT hiện giữ hai vai trò: xét tốt nghiệp và là căn cứ cho nhiều trường cao đẳng, đại học tuyển sinh, nên cạnh tranh điểm số rất khốc liệt. Quy chế thi đã nhiều lần được sửa, quy định khá đầy đủ trách nhiệm từ hội đồng thi đến thanh tra, giám sát. Nhưng vụ Tuyên Quang cho thấy chỉ cần một khâu không thực hiện đúng, tính khách quan của cả kỳ thi có thể bị phá vỡ. Theo cơ quan điều tra, đã có sự cấu kết giữa một số phụ huynh và cán bộ coi thi để tác động vào kết quả. Ban chỉ đạo thi quốc gia phải quyết định cho 328 thí sinh thi lại vào các ngày 14–15/8, trong khi trước đó một điểm thi khác ở Quảng Trị cũng bị hủy kết quả của 5 thí sinh vì vi phạm quy chế. Đây không còn là vài “con sâu” mà là lời cảnh báo về lỗ hổng quản trị thi cử.
Siết lại quản trị thi cử: kiểm soát rủi ro thay vì thêm giấy tờ
Điều đáng lo ngại không phải thiếu quy định mà là việc chấp hành quy chế và hiệu quả giám sát trong kỳ thi tốt nghiệp THPT. Tuyên Quang từng là tỉnh đầu tiên đăng ký dùng máy quét an ninh cầm tay ở tất cả điểm thi để chống gian lận công nghệ cao, nhưng gian lận vẫn xảy ra tại trường chuyên. Thứ trưởng Thường trực Bộ Giáo dục và Đào tạo khẳng định trọng tâm sau vụ việc không phải thêm điều khoản mà là nâng cao chất lượng quản trị, kiểm soát rủi ro và chuẩn bị đối phó các phương thức gian lận mới. Một phát biểu đáng trích dẫn là: "Sai phạm này không chỉ đặt ra yêu cầu xử lý trách nhiệm cá nhân mà còn cho thấy sự cần thiết phải nâng cao năng lực quản trị kỳ thi trong bối cảnh các hình thức gian lận ngày càng tinh vi". Kế hoạch thi trên máy tính từ 2027 và triển khai rộng sau đó sẽ chỉ có ý nghĩa nếu đi kèm hệ thống giám sát tin cậy, thay vì ảo tưởng rằng thêm camera là đủ.
Kỹ thuật không đủ: phải sửa lại giá trị quan về học và nghề
Chỉnh sửa kỹ thuật có thể giảm đáng kể gian lận thi cử, nhưng nếu không chạm tới gốc rễ là giá trị quan lệch lạc về việc học, hậu quả sẽ kéo dài. Vụ Tuyên Quang phơi bày tâm lý chạy theo điểm số cực cao để lọt vào “trường mơ ước” của những thí sinh thiếu tự tin, cộng với phụ huynh sẵn sàng dùng thủ đoạn khi nhìn thấy kẽ hở. Trọng tâm của việc học đã bị bóp méo: thay vì khai sáng bản thân, phát triển năng lực để lập thân và đóng góp xã hội, nó bị biến thành chiếc vé “việc nhàn lương cao”, “vinh quy bái tổ”. Nội dung giáo dục nghề nghiệp trong nhà trường phổ thông lâu nay mờ nhạt, khiến học sinh chọn ngành nghề nhiều khi bằng hư danh và ảo tưởng. Nếu tiếp tục nuôi dưỡng chủ nghĩa thành tích, chúng ta sẽ tạo ra những người đi vào nghề bằng gian lận, khó kỳ vọng họ trở thành người giỏi nghề và có đạo đức nghề nghiệp.
Minh bạch thi cử để hàn gắn niềm tin, và kết luận không dễ chịu
Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo gọi đây là vụ việc “đặc biệt nghiêm trọng”, làm tổn hại tính nghiêm minh, công bằng và làm suy giảm niềm tin xã hội đối với kỳ thi. Để thi lại 328 thí sinh được công nhận, Bộ thay toàn bộ hội đồng coi thi, tăng cường giám sát và công bố công khai phổ điểm. Nhưng đó mới là bước xử lý hậu quả. Để phục hồi niềm tin lâu dài, thi cử phải an toàn, công khai, minh bạch, công bằng và hạn chế tối đa gian lận. Đồng thời, cần xử lý nghiêm phụ huynh và cá nhân có chức vụ, quyền hạn can thiệp kết quả thi, giữ tính răn đe và công bằng trong giáo dục. Kết luận không dễ chịu là: hệ thống thi cử hiện tại vẫn có nhiều ưu điểm, nhưng nếu không siết chặt quản trị thi cử và thay đổi tư duy về học, thi và chọn nghề, những cú sốc như Tuyên Quang sẽ còn lặp lại – và mỗi lần như vậy, niềm tin của học sinh, phụ huynh lại thêm một lần bị bào mòn.
