Giải thưởng sách khoa học và bước ngoặt sách điện tử
Giải thưởng sách khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là sân chơi chuyên biệt nhằm tôn vinh những xuất bản phẩm khoa học, cả sách in lẫn sách điện tử, có giá trị học thuật, ứng dụng và lan tỏa tri thức, đồng thời phản ánh xu hướng chuyển đổi số xuất bản và sự trưởng thành của sách điện tử Việt Nam trong hệ sinh thái tri thức số hiện đại. Việc sách điện tử lần đầu được đưa vào cơ cấu giải, song hành với sách in, là tín hiệu rõ ràng: ngành xuất bản không còn xem định dạng số như phần “phụ” mà đã chấp nhận nó như một loại hình chính thống. Từ 329 tác phẩm dự thi, chỉ 10 xuất bản phẩm được chọn vào chung khảo giải thưởng sách khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, trong đó có sách điện tử. Con số ít ỏi này cho thấy sự chọn lọc khắt khe, nhưng đồng thời cũng đặt ra kỳ vọng rằng những mùa giải sau, tỉ lệ và chất lượng sách công nghệ 2026 ở định dạng số sẽ tăng lên đáng kể.
Từ 329 tác phẩm đến Sách Đỏ Việt Nam: lựa chọn mang thông điệp
Ngay trong năm đầu tiên, giải thưởng sách khoa học đã thu hút 329 tác phẩm từ hơn 40 nhà xuất bản, tổ chức và đối tác liên kết. Sau vòng sơ khảo, 10 xuất bản phẩm tiêu biểu bước vào chung khảo, trải rộng từ bảo tồn đa dạng sinh học, năng lượng hạt nhân đến phát triển lực lượng sản xuất trong kỷ nguyên số. Việc bộ Sách Đỏ Việt Nam được trao Giải Nhất, gồm hai tập về động vật, thực vật và nấm do các nhà khoa học hàng đầu biên soạn, cho thấy ban tổ chức ưu tiên những công trình gắn chặt giữa giá trị khoa học và lợi ích dài hạn cho xã hội, như bảo tồn nguồn gen và đa dạng sinh học. Mức thưởng nâng lên tổng cộng 100 triệu đồng cho bộ sách là một phát biểu chính sách bằng tiền: nhà nước sẵn sàng đầu tư cho những công trình có chiều sâu, không chạy theo xu hướng giật gân. Đây là đối trọng cần thiết với dòng sách công nghệ 2026 thiên về kỹ năng ngắn hạn đang tăng nhanh trên thị trường.
Sách điện tử Việt Nam: từ “phụ” thành “chính” trong cơ cấu giải thưởng
Điểm mới quan trọng của giải thưởng sách khoa học năm nay là sách điện tử lần đầu góp mặt trong danh sách chung khảo, bên cạnh sách in. Theo cơ cấu, giải thưởng có 22 giải, gồm 11 giải dành cho sách in và 11 giải dành cho sách điện tử. Điều này đánh dấu việc sách điện tử Việt Nam được công nhận ở cấp chính sách, thay vì chỉ là thử nghiệm rời rạc của vài nhà xuất bản. Dù cơ cấu có 11 giải cho sách điện tử, kết quả chấm chọn chỉ trao 10 giải, với một tác phẩm sách điện tử duy nhất được vinh danh: "AI và con người" của GS.TSKH Hồ Tú Bảo. Đây là lựa chọn mang tính biểu tượng: một cuốn sách về trí tuệ nhân tạo, bàn về quan hệ giữa con người và công nghệ, lại được xuất bản ở định dạng số và đoạt giải trong hạng mục chuyển đổi số xuất bản. Nó cho thấy tri thức về công nghệ không chỉ nằm trong nội dung, mà còn trong chính cách tri thức đó được đóng gói và phân phối đến bạn đọc.
Bức tranh đề tài: từ AI, chuyển đổi số tới y tế, kinh tế, lịch sử
10 tác phẩm vào chung khảo cho thấy giải thưởng sách khoa học không bó hẹp trong phòng thí nghiệm, mà đi thẳng vào các vấn đề nóng của xã hội. Nhóm sách về chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo tập trung vào năng lực số, AI và mối quan hệ giữa con người với công nghệ. Bên cạnh đó là các đầu sách về y tế như sử dụng kháng sinh, cấp cứu ngoại viện, cùng với các công trình về kinh tế, quy hoạch, văn hóa và lịch sử, bàn về phát triển đô thị, lợi ích chung và quá trình hình thành, phát triển chữ quốc ngữ. Nội dung các công trình không chỉ cung cấp tri thức chuyên ngành mà còn hướng tới những vấn đề thực tiễn như ứng dụng AI, kỹ năng số, an toàn điện hạt nhân, quy hoạch đô thị và phát triển kinh tế. Việc những chủ đề này xuất hiện dày đặc trong danh sách dự thi và đoạt giải cho thấy nhu cầu xuất bản nội dung về chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo đang lên cao, song song với sự quan tâm đến di sản, lịch sử và môi trường. Ngành xuất bản đứng trước áp lực phải vừa chạy kịp các xu hướng công nghệ, vừa giữ được chiều sâu khoa học và nhân văn.
Ý nghĩa với chuyển đổi số xuất bản và văn hóa đọc
Giải thưởng được phát động từ ngày 1/4, nằm trong chuỗi hoạt động hướng tới Ngày Đổi mới sáng tạo quốc gia 1/10, triển khai theo nghị quyết của cơ quan lãnh đạo và đề án do cơ quan quản lý khoa học phê duyệt. Bối cảnh đó cho thấy mục tiêu không chỉ là tôn vinh sách khoa học, mà còn dùng sách – cả in lẫn điện tử – như một công cụ xây dựng hệ sinh thái tri thức số. Theo ban tổ chức, đưa nội dung khoa học lên nền tảng số giúp mở rộng khả năng tiếp cận tri thức, đồng thời công nghệ đang thay đổi cách tri thức được tạo ra, xuất bản và lan tỏa. Ông Trần Chí Đạt cho biết giải thưởng góp phần nâng cao chất lượng sách khoa học, thúc đẩy văn hóa đọc, học tập suốt đời và xây dựng hệ sinh thái tri thức số. Thông qua giải thưởng, cơ quan quản lý kỳ vọng tăng cường kết nối giữa nghiên cứu, xuất bản và phổ biến tri thức, đưa khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đến gần hơn với xã hội. Nếu kỳ vọng này thành hiện thực, sách điện tử Việt Nam có thể trở thành cầu nối quan trọng giữa giới nghiên cứu và công chúng, chứ không chỉ là “phiên bản số” của sách in.
