OCOP chỉ phát huy hết giá trị khi đặc sản có thị trường
OCOP gắn với du lịch là cách tổ chức sản xuất, xây dựng thương hiệu và đưa đặc sản địa phương vào trải nghiệm của du khách, qua đó tạo thêm đầu ra và sinh kế cho người dân nông thôn. Hướng đi này đáng chú ý ở vùng cao, nơi điều kiện giao thương còn hạn chế nhưng nông sản bản địa mang hương vị và câu chuyện riêng. So sánh Tân Cương của Thái Nguyên với Thành Công của Cao Bằng cho thấy có nhiều cách kết nối sản phẩm OCOP với du lịch: một bên lấy vùng chè và trải nghiệm văn hóa trà làm trục, bên kia đặt sản phẩm nông nghiệp cạnh cảnh quan, nghỉ dưỡng và trải nghiệm cộng đồng. Điểm chung không nằm ở số lượng sản phẩm hay danh hiệu, mà ở khả năng biến lợi thế địa phương thành hàng hóa có chất lượng, có thương hiệu và có lý do để du khách mua.
Vì vậy, OCOP không thể chỉ dừng ở việc xếp hạng sản phẩm. Nếu khâu sản xuất thiếu ổn định, nhãn mác chưa rõ ràng hoặc điểm du lịch không tạo được trải nghiệm đáng nhớ, lợi ích kinh tế sẽ khó lan tới hộ dân. Làm tốt mối liên kết này có thể giúp kinh tế nông thôn bớt phụ thuộc vào việc bán nguyên liệu thô và mở thêm cơ hội việc làm tại chỗ.
Tân Cương lấy vùng chè làm nền cho sản xuất và trải nghiệm
Tân Cương chọn cách củng cố vùng nguyên liệu trước, rồi nối sản phẩm chè với du lịch cộng đồng. Xã duy trì hơn 657,66 ha chè; trong 9 tháng năm 2026, sản lượng chè búp tươi đạt 9.231,5 tấn, bằng 85,04% kế hoạch năm. Giá trị sản phẩm trên mỗi héc-ta chè kinh doanh đạt 920 triệu đồng. Những con số này cho thấy cây chè có sức nặng kinh tế, nhưng chất lượng và độ tin cậy của vùng trồng mới là điều kiện để giữ lợi thế lâu dài.
Địa phương hiện có 184,49 ha chè được chứng nhận VietGAP, 15 ha đạt chứng nhận hữu cơ, 10 ha đang hoàn thiện hồ sơ hữu cơ và 50,4 ha có mã số vùng trồng. Tân Cương cũng có 24 sản phẩm OCOP từ 3 đến 5 sao. Các hợp tác xã liên kết hộ trồng, chuẩn hóa quy trình, cải tiến bao bì, dùng mã QR và mở kênh bán hàng trực tuyến; đồng thời địa phương chú trọng phát triển điểm trải nghiệm văn hóa trà, nâng chất lượng dịch vụ và bảo vệ cảnh quan. Đây là cách làm có cơ sở: du khách không chỉ mua trà mà còn có thể hiểu nơi trà được trồng và chế biến.
Thành Công kết nối sản phẩm OCOP với cảnh quan vùng cao
Thành Công có xuất phát điểm khác: địa hình cao, giao thương khó khăn, nhưng sản phẩm đặc trưng và cảnh quan tạo cơ hội phát triển song song nông nghiệp với du lịch. Xã có 13 sản phẩm OCOP được xếp hạng, đứng thứ hai toàn tỉnh sau phường Thục Phán. Miến dong Phia Đén dựa vào dong riềng trồng trên sườn núi và nghề chế biến truyền thống; chè Phja Đén lại có lợi thế khí hậu mát mẻ, vùng nguyên liệu và định hướng xây dựng thương hiệu.
Ở đây, sản phẩm có thể trở thành một phần của chuyến đi: du khách tham quan đồi chè, tìm hiểu chế biến, thưởng thức trà và trải nghiệm cảnh quan Phja Oắc - Phja Đén. Khu du lịch sinh thái Kolia là một điểm kết nối đáng chú ý giữa nông nghiệp với nghỉ dưỡng, sinh thái và trải nghiệm cộng đồng. So với Tân Cương, Thành Công nhấn mạnh hơn vào việc đặt sản phẩm trong hành trình du lịch; nhưng lợi thế ấy chỉ bền nếu người dân được tham gia chuỗi dịch vụ và có phần thu nhập rõ ràng, thay vì sản phẩm chỉ xuất hiện như vật lưu niệm.
Đa dạng nông sản, nhưng chất lượng mới quyết định đường dài
Cơ hội không chỉ nằm ở chè hay miến dong. Tại các xã vùng cao Thái Nguyên, cốm nếp Khổng Nô Pái, trà dược liệu và gạo nếp Tày, trong đó có sản phẩm đạt OCOP 4 sao, đang mở thêm hướng sinh kế nhờ chuẩn hóa sản xuất, xây dựng thương hiệu và tìm thị trường. Những sản phẩm này cho thấy nông sản vùng cao có thể tạo giá trị từ sự khác biệt bản địa, nhưng danh tiếng địa phương không thay thế được kiểm soát chất lượng, an toàn thực phẩm và khả năng cung ứng ổn định.
Muốn mở rộng thị trường, các chủ thể cần tổ chức vùng nguyên liệu và liên kết hộ sản xuất, kiểm soát quy trình chế biến, hoàn thiện bao bì và nhãn mác, truy xuất nguồn gốc, rồi lựa chọn kênh phân phối phù hợp. Du lịch cộng đồng có thể giúp khách biết và thử sản phẩm; thương mại điện tử và mạng lưới phân phối mới giúp họ mua lại sau chuyến đi. Thành Công định hướng tiếp tục hỗ trợ chủ thể nâng chất lượng, xây dựng thương hiệu, mở rộng đầu ra và kết nối nông nghiệp với du lịch. Tân Cương đặt mục tiêu đạt chuẩn nông thôn mới năm 2026, hướng tới tiêu chuẩn phường năm 2027 và có ba xóm đạt chuẩn vào năm 2030, trong đó một xóm gắn với mô hình thôn thông minh.
Bài học chung là OCOP và du lịch chỉ tạo sinh kế vững khi được nối bằng chất lượng thật, trải nghiệm có chiều sâu và lợi ích đến được với người dân. Địa phương nào kiên trì xây nền sản xuất an toàn, giữ bản sắc sản phẩm và tổ chức được đầu ra sau mùa du lịch sẽ có cơ hội nâng giá trị nông sản vùng cao một cách bền vững.
