Khả năng đọc hiểu – chiếc phanh trí tuệ đang hỏng dần
Suy giảm đọc sâu của học sinh Việt Nam trong kỷ nguyên AI là hiện tượng bộ não quen tiêu thụ thông tin ngắn, nén sẵn và được máy móc xử lý hộ, khiến người trẻ mất dần khả năng kiên nhẫn với văn bản dài, không còn đủ năng lực tập trung để tiếp nhận, phân tích, đánh giá và vận dụng thông tin phức tạp vào đời sống. Khảo sát PISA cho thấy khoảng 59% học sinh Việt Nam không đạt mức đọc hiểu cơ bản, tức không thể dùng kiến thức và thông tin đọc được để xử lý tình huống thực tế, trong khi tỷ lệ này ở nhóm nước OECD chỉ là 31%. Con số lạnh lùng này không phải chuyện điểm số, mà là dấu hiệu cảnh báo: chiếc "phanh" trí tuệ quan trọng nhất – khả năng đọc hiểu – đang hỏng dần ngay khi trí tuệ nhân tạo mở ra thời đại mới của thông tin.
Bệnh đọc vội và bộ não chỉ quen chạy nước rút
Trong các lớp học, "hội chứng đọc vội" xuất hiện ngày càng dày đặc: học sinh lướt qua đề, trả lời nhanh nhưng sai, kết quả giảm mạnh ở những phần dùng văn bản dài. Đây không chỉ là lỗi cẩu thả, mà là dấu vết của một bộ não đã được đào tạo để chạy nước rút. Lớn lên cùng video ngắn, news feed cuộn vô tận, người trẻ quen với thông tin được nén thành tiêu đề, bullet, clip vài chục giây, nên khả năng kiên nhẫn đọc, theo dõi lập luận, tự kết nối các ý bị bào mòn từng ngày. Đọc sâu, vốn là bài tập cho "tư duy chậm" theo lý thuyết của Daniel Kahneman, bị thay thế bằng phản ứng trực giác tức thì. Và khi ta liên tục sống trong nhịp điệu đó, văn bản dài trở thành một cuộc marathon mà đa số học sinh không còn đủ thể lực tinh thần để bước vào.
AI làm hộ suy nghĩ: tiện lợi hay tước đi bản lĩnh đọc?
Nếu video ngắn làm giảm kiên nhẫn, thì AI đang âm thầm tước đi cả tiến trình tư duy logic. Trước đây, để viết một bài, học sinh phải đọc tài liệu, chọn ý, sắp xếp lập luận rồi tự diễn đạt. Nay, chỉ bằng một câu lệnh, chatbot có thể tóm tắt văn bản và tạo ra bài hoàn chỉnh. Khảo sát PISA 2025 ghi nhận 69% học sinh Việt Nam từng dùng chatbot AI hỗ trợ học tập; trong đó 47% dùng để tóm tắt văn bản và 52% dùng để soạn thảo bài viết. Câu hỏi không phải "AI có hại" mà là: khi công nghệ liên tục thay thế những hoạt động vốn dùng để rèn tư duy và ngôn ngữ, liệu chúng ta có đang tự bào mòn chính khả năng đọc hiểu – nền tảng của mọi môn học và của tư duy phản biện trong thời đại AI? Nếu người trẻ quen nhận sẵn kết luận từ máy, họ sẽ yếu đi trong việc nghi ngờ, kiểm chứng và chịu trách nhiệm cho suy nghĩ của mình.
Diễn đàn "Mỗi thanh niên một cuốn sách làm bạn": đọc sách như rèn bản lĩnh
Giữa bối cảnh ấy, việc một diễn đàn mang chủ đề "Hành trình đọc sách trong kỷ nguyên AI" diễn ra ngày 25/9 tại Hà Nội không chỉ là hoạt động phong trào, mà là lời nhắc mạnh mẽ rằng đọc sách chính là rèn bản lĩnh thông tin. Diễn đàn quy tụ khoảng 500 cán bộ, giảng viên, thanh niên, sinh viên và diễn giả, cùng chia sẻ cách dùng công nghệ để hỗ trợ tìm kiếm, tiếp cận tài liệu nhưng vẫn giữ vai trò chủ động của người đọc. Thông điệp "Mỗi thanh niên một cuốn sách làm bạn" đặt lại trọng tâm: AI có thể gợi ý tài liệu, tổng hợp thông tin, sách điện tử và sách nói giúp đọc thuận tiện hơn, nhưng tốc độ tiếp cận không đồng nghĩa với hiểu sâu. Người trẻ vẫn phải tự mình đọc trọn vẹn tác phẩm, đối chiếu quan điểm, suy ngẫm và rút ra kết luận – đó là con đường duy nhất để xây dựng khả năng tập trung, tư duy độc lập và bản lĩnh trước lượng thông tin ngày càng lớn.
Bắt đầu từ một cuốn sách hợp gu – đường ra khỏi bệnh đọc vội
Suy giảm đọc sâu không thể chữa bằng khẩu hiệu, mà bằng thói quen đọc sách bền bỉ. Thói quen ấy không sinh ra từ những danh mục sách "chuẩn mực" áp đặt, mà từ một cuốn sách chạm đúng sở thích, công việc, mối quan tâm của người trẻ. Khi một học sinh tìm thấy niềm vui trong cuốn truyện, sách khoa học hay kỹ năng gần gũi với đời sống mình, các em sẽ có động lực đọc đều đặn, trao đổi với bạn bè và dần chuyển từ đọc giải trí sang đọc để hiểu, để suy nghĩ, để hành động. Gia đình và nhà trường phải trở thành mắt xích nuôi dưỡng thói quen đọc sách, biến đọc sâu thành phần của mọi môn học chứ không chỉ là nhiệm vụ của Ngữ văn. Đồng thời, định hướng khuyến đọc cần đi vào trường học, ký túc xá, khu trọ công nhân, vùng nông thôn, dân tộc thiểu số; kết hợp câu lạc bộ đọc, tủ sách nhỏ với các nền tảng sách điện tử, sách nói phù hợp điều kiện người trẻ. Con đường ra khỏi bệnh đọc vội bắt đầu từ một hành động giản dị: mỗi thanh niên tự chọn cho mình một cuốn sách làm bạn.
