Làn sóng phụ nữ sau máy quay: bước chuyển không thể đảo ngược
Sự trỗi dậy của phụ nữ trong điện ảnh Việt là quá trình nhiều lớp, nơi nữ đạo diễn, nữ nhà quay phim Việt và nhà sản xuất nữ đồng thời chiếm lĩnh cả phim bom tấn lẫn phim độc lập quốc tế, qua đó mở rộng cách kể chuyện, cách nhìn con người và tái định nghĩa vị thế của phụ nữ trong điện ảnh như những chủ thể sáng tạo chứ không chỉ là nhân vật trên màn ảnh. Điện ảnh Việt những năm gần đây chứng kiến sự hiện diện rõ nét hơn của các nhà làm phim nữ, từ chiến tranh, thương mại đến các đề tài xã hội phức tạp. Nhưng câu hỏi lớn không còn là “phụ nữ có làm được không”, mà là liệu ngành phim có sẵn sàng trao cho họ quyền quyết định sáng tạo ở mọi khâu. Nếu không nhìn nhận đây là bước chuyển cấu trúc, chúng ta sẽ biến thành công của vài gương mặt thành ngoại lệ, thay vì nền tảng cho một thế hệ mới.
Từ chiến tranh đến thương mại: phá vỡ khuôn mẫu về khả năng của nữ đạo diễn
Thành công của các đạo diễn nữ trong những dự án quy mô lớn đang trực tiếp phá vỡ định kiến rằng phụ nữ chỉ hợp với những câu chuyện nhỏ, đời thường. Mưa đỏ của đạo diễn Đặng Thái Huyền là minh chứng rõ ràng: bộ phim đề tài chiến tranh này đã lập kỷ lục doanh thu phòng vé trong nước, cho thấy một nữ đạo diễn có thể kiểm soát bối cảnh phức tạp, tổ chức đại cảnh và xử lý lịch sử bằng ngôn ngữ điện ảnh thuyết phục. Ở dòng phim thương mại, Thu Trang chuyển từ diễn viên, nhà sản xuất sang đạo diễn với Nụ hôn bạc tỷ, phát hành dịp Tết và vượt mốc doanh thu quan trọng, đưa cô trở thành nữ đạo diễn đầu tiên đạt cột mốc này. Tuy nhiên, tính đến tháng 8/2026, trong khoảng 20 phim Việt có doanh thu cao nhất, chỉ có hai phim do nữ đạo diễn thực hiện. Con số ít ỏi đó cho thấy vấn đề không nằm ở năng lực, mà ở cơ hội được giao các dự án lớn.
Phim độc lập quốc tế và quyền được kể mọi câu chuyện
Ở địa hạt phim độc lập quốc tế, các nhà làm phim nữ Việt đang chứng minh rằng trải nghiệm của phụ nữ không phải là một “ngách” nhỏ, mà là phần cốt lõi của câu chuyện về con người. Thạc sĩ Trương Phan Kiều Anh cảnh báo việc gọi các tác phẩm của phụ nữ là “phim về phụ nữ” vô tình giới hạn họ trong vài chủ đề gia đình, tình yêu, hy sinh, như thể đó là địa hạt duy nhất dành cho nữ giới. Bà nhấn mạnh: “Những câu chuyện về hành trình trưởng thành của các cô gái trẻ, chuyện đời phụ nữ, tình yêu đôi lứa, tình cảm gia đình và sự hy sinh không chỉ là những câu chuyện của riêng phụ nữ. Đó là những câu chuyện về con người”. Các đạo diễn như Nguyễn Phương Anh với Ồn ào tuổi trẻ – phim đoạt giải Ban giám khảo đặc biệt tại một liên hoan phim châu Á ở New York và giải Phim truyện xuất sắc tại một liên hoan phim quốc tế ở Ấn Độ – đang đưa tiếng nói nữ giới vào trung tâm đối thoại toàn cầu, không phải như ngoại lệ, mà như chuẩn mực mới.
Nữ nhà quay phim và nhà sản xuất: những người định hình khung hình lẫn hệ sinh thái
Nếu đạo diễn là người kể chuyện, thì nữ nhà quay phim Việt và nhà sản xuất nữ chính là những người quyết định câu chuyện đó được nhìn và tồn tại như thế nào. Ở lĩnh vực quay phim, Nguyễn Phan Linh Đan là gương mặt đáng chú ý: cô nhận hạng mục Khuyến khích đặc biệt của giải Pierre Angénieux Tribute tại Liên hoan phim Cannes, một sự ghi nhận hiếm hoi dành cho quay phim, nhất là phụ nữ. Sự chú ý này kéo vị trí quay phim – vốn thường bị khán giả bỏ qua – vào trung tâm thảo luận về vai trò phụ nữ trong sáng tạo điện ảnh. Ở tuyến sản xuất, nhà sản xuất Ngô Thanh Vân đã dẫn dắt những dự án thương mại thành công như Hai Phượng, trong khi Trần Thị Bích Ngọc thông qua An Nam Productions tham gia cả phim độc lập được quốc tế chú ý lẫn phim hướng tới thị trường trong nước. Chính họ là người tạo điều kiện, gọi vốn, xây dựng ê-kíp, qua đó quyết định liệu tiếng nói nữ giới có được hiện diện bền vững hay chỉ xuất hiện rải rác.
Từ niềm say mê máy quay đến nhu cầu thay đổi cấu trúc ngành
Những phụ nữ mê máy quay không chỉ xuất hiện ở phim trường mà còn trong nhiếp ảnh nghệ thuật, cho thấy một hệ sinh thái rộng hơn của phụ nữ gắn bó với hình ảnh động và tĩnh. Tại Đà Nẵng, nhiếp ảnh gia Châu Liên được nhiều người nhận ra qua bộ máy ảnh Nikon nặng nề mà cô mang theo khi chụp voọc chân nâu ở bán đảo Sơn Trà hoặc tác nghiệp tại các sự kiện văn hóa, du lịch. Con đường tự học, làm dịch vụ chụp phim từ thuở 17 tuổi của cô cho thấy niềm đam mê hình ảnh có thể nảy nở từ rất sớm, nếu có điều kiện được nuôi dưỡng. Nhưng để những tiếng nói sáng tạo này không bị chặn lại ở mức cá nhân, ngành phim cần chú trọng hơn đến đào tạo, cố vấn và cơ hội tham gia dự án lớn cho phụ nữ. Các đề xuất về tăng cường hoạt động cố vấn, tài trợ cho dự án do phụ nữ dẫn dắt và tạo cơ hội để ê-kíp nữ tích lũy kinh nghiệm không phải là ưu ái, mà là bước điều chỉnh cấu trúc để sửa một lịch sử lâu dài thiếu vắng phụ nữ ở vị trí quyết định.
