Câu lạc bộ dân ca: Không gian nhỏ cho một sứ mệnh lớn
Câu lạc bộ dân ca là hình thức tổ chức cộng đồng, nơi các nghệ nhân và người yêu hát dân gian cùng sinh hoạt, luyện tập, biểu diễn để bảo tồn nghệ thuật truyền thống, đồng thời truyền dạy lại những làn điệu, nhạc cụ và điệu múa cổ cho thế hệ trẻ trong đời sống hôm nay. Ở nhiều địa phương, mô hình này đang chứng minh rằng di sản âm nhạc Việt chỉ có thể sống tiếp nếu được đặt trong một môi trường sinh hoạt thường xuyên, có quy chế và trách nhiệm rõ ràng. Được thành lập từ năm 2023, Câu lạc bộ bảo tồn nghệ thuật biểu diễn nhạc cụ dân gian dân tộc Lào duy trì đều đặn các buổi sinh hoạt, tập luyện định kỳ theo quy chế hoạt động. Quan trọng hơn, việc duy trì hoạt động của các câu lạc bộ bảo tồn văn hóa, văn nghệ dân gian đã được khẳng định là một nhiệm vụ trọng tâm trong bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp trên địa bàn tỉnh.
Từ khèn bè người Lào đến hát nhà tơ Đầm Hà: Di sản sống nhờ luyện tập đều đặn
Nếu nhìn vào lịch sinh hoạt dày đặc của các câu lạc bộ, có thể thấy bảo tồn nghệ thuật truyền thống không phải khẩu hiệu, mà là quá trình lao động nghệ thuật kiên trì. Trong đợt duy trì gần đây, các nghệ nhân và thành viên Câu lạc bộ dân tộc Lào tập trung truyền dạy, rèn luyện các làn điệu dân ca, điệu múa và kỹ năng sử dụng nhạc cụ dân gian như khèn bè, trống cùng một số nhạc cụ khác. Thông qua hình thức truyền dạy trực tiếp, học viên không chỉ nâng cao kỹ năng biểu diễn mà còn hiểu sâu hơn về ý nghĩa của từng làn điệu, từng nhạc cụ trong đời sống cộng đồng người Lào. Ở Đầm Hà, hát nhà tơ, hát múa cửa đình – loại hình diễn xướng dân gian bắt nguồn từ ca trù, từng gắn với đình làng và yếu tố tâm linh – nay được duy trì trong dòng chảy văn hóa thông qua hoạt động của các câu lạc bộ địa phương. Chính nhịp độ luyện tập thường xuyên này là điều phân biệt di sản sống với ký ức bị đóng khung.
Lễ hội, sinh hoạt cộng đồng: Di sản chỉ sống khi gắn với đời sống
Bảo tồn di sản âm nhạc Việt sẽ thất bại nếu những làn điệu hát dân gian chỉ tồn tại trong phòng tập. Các câu lạc bộ dân ca đã hiểu rõ điều đó và chủ động đưa nghệ thuật ra không gian lễ hội, nơi cộng đồng được lắng nghe, tham gia, tự hào. Câu lạc bộ bảo tồn nghệ thuật biểu diễn nhạc cụ dân gian dân tộc Lào tích cực tham gia biểu diễn tại nhiều lễ hội, ngày hội văn hóa và các sự kiện chính trị, văn hóa của địa phương, trở thành lực lượng nòng cốt trong công tác phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Lào. Hát nhà tơ, hát múa cửa đình cũng là hình thức diễn xướng dân gian không thể thiếu trong nhiều lễ hội ven biển ở Quảng Ninh. Khi người dân được gặp di sản ngay tại sân đình, bãi biển, ngày hội làng, giá trị phi vật thể không chỉ được lưu giữ mà còn khơi dậy niềm tự hào, ý thức trách nhiệm trong việc gìn giữ bản sắc.
Chuyển giao thế hệ: Lớp trẻ phải được đặt ở trung tâm bảo tồn
Điểm đáng chú ý nhất trong các mô hình câu lạc bộ dân ca hiện nay là cách họ đặt lớp trẻ vào trung tâm của chiến lược bảo tồn nghệ thuật truyền thống. Tại Đầm Hà, từ mong muốn bảo tồn hát nhà tơ, câu lạc bộ đã được duy trì với 46 thành viên những năm trước đây và đến nay đã tăng lên 58 thành viên, với ban chủ nhiệm gồm ba người phụ trách cùng các cố vấn là nghệ nhân tâm huyết. Thực hiện chủ đề công tác năm 2024 về phát triển văn hóa giàu bản sắc, từ tháng 3/2024, một câu lạc bộ hát nhà tơ trong trường học được thành lập với 50 học sinh tiểu học và THCS, duy trì luyện tập 1 buổi/tuần. Các em không chỉ được thành viên câu lạc bộ xã hướng dẫn mà còn trực tiếp học hát với Nghệ nhân Nhân dân Đặng Thị Tự, rồi tham gia chương trình giao lưu văn nghệ khi đã thuần thục các điệu múa, bài hát. Đây là hình mẫu rõ ràng cho việc chuyển giao di sản âm nhạc Việt qua thực hành chứ không chỉ qua sách vở.
Từ câu lạc bộ đến chính sách: Bảo tồn di sản âm nhạc Việt cần bước đi dài hơi
Nhìn từ câu chuyện Đầm Hà, nơi hát nhà tơ, hát múa cửa đình được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2015, có thể thấy danh hiệu chỉ là điểm khởi đầu. Cuối tháng 7/2026, câu lạc bộ hát nhà tơ, hát múa cửa đình được kiện toàn trên cơ sở câu lạc bộ cũ, mở rộng lên 58 thành viên và tạo thêm các lớp thiếu niên, nhi đồng để nối tiếp giá trị truyền thống. Việc duy trì các câu lạc bộ này không chỉ giữ gìn di sản cấp quốc gia cho thế hệ mai sau mà còn đặt ra yêu cầu về hỗ trợ dài hơi: các nghệ nhân phải kêu gọi nguồn xã hội hóa, tìm kiếm kinh phí để hoạt động đi vào nền nếp, trong khi lãnh đạo văn hóa cơ sở cam kết phối hợp chặt chẽ để tạo môi trường luyện tập thường xuyên. Nếu coi câu lạc bộ dân ca là hạt nhân của bảo tồn, thì chính sách công cần đối xử với họ như một thiết chế văn hóa quan trọng, thay vì chỉ như phong trào tự phát.
