Từ “thu hút về nước” đến “huy động trí tuệ Việt Nam toàn cầu”
Chiến lược huy động nhân tài AI Việt kiều là cách tiếp cận mới nhằm kết nối có hệ thống đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học và doanh nhân người Việt ở nước ngoài với nhu cầu nghiên cứu, phát triển và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong nước, không giới hạn bởi biên giới địa lý, qua đó tạo nên mạng lưới chuyên gia toàn cầu cho các bài toán công nghệ chiến lược của quốc gia. Việt Nam hiện có khoảng 6,5 triệu người ở nước ngoài tại hơn 130 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó khoảng 650.000 người có trình độ từ đại học trở lên. Thế nhưng, như chính lãnh đạo ngành ngoại giao thừa nhận, tiềm năng đội ngũ trí tuệ Việt Nam nước ngoài vẫn chưa được khai thác tương xứng vì thiếu cơ chế, không gian và môi trường để họ đóng góp thực chất. Điều này cho thấy, vấn đề không phải thiếu nhân tài AI Việt kiều, mà là chúng ta chưa có chiến lược đủ táo bạo để huy động họ.
Mạng lưới chuyên gia AI toàn cầu: bước ngoặt đúng nhưng chưa đủ
Việc thành lập Mạng lưới chuyên gia trí tuệ nhân tạo Việt Nam toàn cầu theo quyết định của cơ quan quản lý khoa học công nghệ là bước đi hiếm hoi cho thấy tư duy chính sách đã bắt đầu dịch chuyển từ khẩu hiệu sang thiết kế hệ sinh thái. Đây là nền tảng mở, kết nối chuyên gia AI trong nước, nhân tài AI Việt kiều và cả chuyên gia quốc tế mong muốn đóng góp, thay vì một tổ chức hành chính cứng nhắc. Ba mục tiêu được đặt ra khá rõ ràng: thu hút sự tham gia thực chất của chuyên gia AI người Việt trên toàn cầu; hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh gắn với doanh nghiệp để thúc đẩy thương mại hóa; và huy động đội ngũ này vào tư vấn chính sách, chương trình AI trọng điểm quốc gia. Điểm đáng giá nhất của mô hình là sự nhấn mạnh vào “bài toán thực tiễn”: AI cho y tế, giáo dục, đô thị thông minh, an ninh mạng và dữ liệu quốc gia. Nếu mạng lưới không gắn với yêu cầu cụ thể và thù lao tương xứng, nó sẽ chỉ trở thành một câu lạc bộ danh nghĩa, lãng phí thêm thời gian của trí thức kiều bào.
Ngân hàng bài toán quốc gia và dữ liệu kiều bào: cơ sở hạ tầng của nhân tài
Điểm yếu lớn nhất của nỗ lực kết nối trí tuệ Việt Nam nước ngoài là thiếu một “hạ tầng bài toán” để chuyên gia có thể đóng góp theo dự án, chứ không chỉ qua hội thảo. Các đại biểu đã đề xuất xây dựng “ngân hàng bài toán quốc gia” cùng các nền tảng số liên thông, kết nối trực tiếp nhu cầu của doanh nghiệp, địa phương với mạng lưới chuyên gia trên toàn cầu. Đề xuất này nếu được triển khai nghiêm túc sẽ đảo chiều tư duy: thay vì kêu gọi nhân tài AI Việt kiều về nước trong vô định, chúng ta đặt ra bài toán cụ thể, có ràng buộc kết quả, có cơ chế thù lao và sở hữu trí tuệ minh bạch. Song song, cơ quan phụ trách người Việt ở nước ngoài đang xây dựng cơ sở dữ liệu về kiều bào, trước mắt là cơ sở dữ liệu chuyên gia, trí thức và nền tảng kết nối nguồn lực này với nhu cầu trong nước. Đó là một dạng “hệ điều hành nhân tài”: nếu làm nửa vời, mọi chiến lược nhân lực AI Việt Nam sẽ tiếp tục bị mắc kẹt ở khâu triển khai.
Chương trình quốc gia nhân lực AI: không thể thành công nếu thiếu Việt kiều
Cùng thời điểm thành lập Mạng lưới chuyên gia AI Việt Nam toàn cầu, chương trình quốc gia phát triển nhân lực trí tuệ nhân tạo đến năm 2030, định hướng 2035 đã được ban hành, đặt ra hàng loạt mục tiêu phổ cập và đào tạo nguồn nhân lực AI Việt Nam ở nhiều tầng. Chương trình hướng tới việc đến năm 2030, ít nhất 80% học sinh phổ thông và học sinh dự bị đại học được phổ cập kiến thức, kỹ năng cơ bản về AI. Đồng thời, 100% người học trong cơ sở giáo dục đại học và ít nhất 80% người học trong cơ sở giáo dục nghề nghiệp được trang bị kiến thức AI, đạo đức và an toàn dữ liệu. Ở cấp người dạy và người lao động, tối thiểu 100.000 giáo viên, giảng viên, cán bộ quản lý giáo dục được bồi dưỡng chuyên sâu, và ít nhất 10 triệu lao động được đào tạo hoặc cập nhật kỹ năng sử dụng AI cơ bản. Ở tầng nhân lực chất lượng cao, chương trình đặt mục tiêu đào tạo mới hoặc chuyển đổi tối thiểu 50.000 nhân lực trình độ đại học trở lên có năng lực ứng dụng AI, cùng ít nhất 10.000 nhân lực trình độ cao về AI, trong đó có 1.500 chuyên gia có khả năng làm chủ công nghệ lõi. Với tham vọng như vậy, việc coi trí tuệ Việt Nam nước ngoài là nguồn thầy – cố vấn – đồng nghiệp là điều tất yếu, không phải lựa chọn phụ.
Điều kiện để nhân tài AI Việt kiều trở thành lợi thế cạnh tranh toàn cầu
Nghị quyết về người Việt Nam ở nước ngoài đã chuyển trọng tâm từ “vận động, tập hợp, chăm lo” sang đồng hành và kiến tạo cơ chế để kiều bào tham gia sâu hơn vào quá trình phát triển và bảo vệ Tổ quốc. Nhưng cơ chế chỉ có ý nghĩa khi trả lời được ba câu hỏi: chuyên gia Việt kiều được giao bài toán nào, được đối xử ra sao, và kết quả của họ được dùng như thế nào. Những gợi ý như mô hình “100 Experiments” – doanh nghiệp đặt bài toán, viện trường cung cấp nhân lực, Nhà nước hỗ trợ cơ chế – hay “Global Mentoring” – cố vấn toàn cầu từ xa kết nối chuyên gia Việt ở nước ngoài với cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu và doanh nghiệp trong nước – cho thấy hướng tiếp cận chính xác: lấy bài toán làm trung tâm, không lấy khẩu hiệu làm mục tiêu. Nếu được vận hành hiệu quả, mạng lưới chuyên gia toàn cầu cùng ngân hàng bài toán quốc gia có thể chuyển bài toán nhân tài từ “chảy máu chất xám” sang “tuần hoàn chất xám”, biến nhân tài AI Việt kiều thành lợi thế cạnh tranh thay vì nỗi tiếc nuối kéo dài.
