Khoảng cách thưởng từ 22,5 đến 525 triệu đồng nói gì về công bằng?
Chính sách thưởng giáo viên học sinh đoạt giải quốc tế là hệ thống quy định về mức tiền thưởng và cách tính thưởng dành cho giáo viên trực tiếp bồi dưỡng, dẫn dắt học sinh đạt huy chương hoặc bằng khen ở các kỳ thi quốc tế, do từng địa phương tự ban hành, hiện chưa có khung chuẩn thống nhất toàn quốc. Theo tổng hợp các chính sách, mức thưởng giáo viên bồi dưỡng học sinh đoạt giải quốc tế đang dao động cực rộng, từ 22,5 triệu đến 525 triệu đồng cho cùng thành tích huy chương vàng, tùy tỉnh, thành áp dụng. Điều này có nghĩa là cùng vinh quang giải quốc tế, giá trị ghi nhận công sức giáo viên có thể chênh lệch tới hàng trăm triệu đồng giữa hai địa phương khác nhau. Khi nói về công bằng giáo dục, đây không còn là chênh lệch nhỏ về ưu đãi mà là một khoảng cách đủ lớn để đặt lại câu hỏi: chúng ta muốn khuyến khích tài năng hay chấp nhận “địa phương hóa” giá trị lao động của giáo viên.
Một huy chương, nhiều mức thưởng: bản đồ chắp vá của chính sách thưởng địa phương
Nhìn vào các con số, có thể thấy chính sách thưởng địa phương hiện là một bức tranh chắp vá. Ở nhóm cao nhất, Quảng Ninh thưởng giáo viên từ 350 đến tối đa 525 triệu đồng nếu học sinh thuộc diện ưu tiên giành huy chương vàng quốc tế. Hải Phòng và Vĩnh Long cùng áp dụng mức 300 triệu đồng, trong đó Vĩnh Long cho giáo viên hưởng ngang học sinh. Một số địa phương khác như Phú Thọ (256 triệu), Ninh Bình (250 triệu), Đà Nẵng (240 triệu), Hà Nội và Huế (210 triệu) cũng ở nhóm trên 200 triệu đồng. Ở phía còn lại, TP.HCM chỉ từ 140–200 triệu, Tuyên Quang 170–250 triệu, Bắc Ninh và Lâm Đồng 80 triệu, Hưng Yên 70 triệu, Hà Tĩnh 67 triệu, Sơn La 30 triệu, còn Cần Thơ chỉ 22,5 triệu đồng cho giáo viên hoặc nhóm giáo viên có học sinh đoạt vàng quốc tế. Sự chênh lệch này không phản ánh chênh lệch về trình độ cống hiến, mà chủ yếu phản ánh vị trí địa lý và khả năng chi trả của ngân sách.
Khi ngân sách và quyền tự chủ biến thành bất công trong ghi nhận
Lý do chính của sự khác biệt là các tỉnh, thành được toàn quyền xây dựng chính sách thưởng giáo viên học sinh dựa trên điều kiện ngân sách và mục tiêu phát triển mũi nhọn giáo dục của mình. Các mức thưởng đều được cụ thể hóa bằng nghị quyết của HĐND địa phương, phổ biến trong khoảng 50–80% mức thưởng của học sinh. Về nguyên tắc, tự chủ là cần thiết để địa phương chủ động khuyến khích nhân tài. Nhưng khi khoảng cách lên tới từ 22,5 triệu đến 525 triệu đồng cho cùng một huy chương vàng quốc tế, quyền tự chủ đã “trượt dài” thành bất công. Giáo viên ở Cần Thơ hay Sơn La không hề dành ít tâm sức hơn đồng nghiệp ở Quảng Ninh. Thế nhưng, cùng một tấm huy chương, có người nhận mức thưởng bằng… phần lẻ của đồng nghiệp nơi khác. Công bằng giáo dục không chỉ ở cơ hội học sinh tiếp cận chất lượng học tập, mà còn ở cách hệ thống ghi nhận công lao người đứng lớp.
Cách tính thưởng rối rắm và rủi ro lệch hướng động lực
Không chỉ khác nhau về số tuyệt đối, cách tính thưởng giữa các tỉnh cũng rất rối, thể hiện tư duy cục bộ hơn là một triết lý chung về đãi ngộ. Quảng Ninh cho giáo viên hưởng 50% mức thưởng học sinh, tối đa 525 triệu đồng với học sinh thuộc diện ưu tiên. Đà Nẵng áp dụng 60%, tương ứng 240 triệu đồng khi học sinh nhận 400 triệu. Phú Thọ chọn tỷ lệ 80% tổng thưởng của học sinh, Tuyên Quang là 70% và nếu học sinh đạt nhiều giải thì tính 100% của giải cao nhất. Hà Tĩnh lại dùng cơ chế cộng thêm 5–13,5 triệu đồng cho mỗi giải tiếp theo. Các công thức này khiến việc thưởng giáo viên học sinh trở nên thiếu minh bạch với người ngoài hệ thống, và quan trọng hơn, dễ tạo động lực lệch: thay vì tập trung nâng mặt bằng chất lượng, nhiều nơi buộc phải dồn lực cực lớn cho một vài học sinh mũi nhọn để “xứng” với mức thưởng, trong khi giáo viên vùng khó với ngân sách thấp hầu như không có cơ hội cải thiện thu nhập dù thành tích tương đương.
Cần một khung chuẩn quốc gia để chấm dứt “giáo viên hạng vùng”
Đằng sau những con số thưởng là câu hỏi về vị thế nghề giáo trong hệ thống giáo dục. Việt Nam có đội tuyển liên tục nằm trong top 10, riêng đội Olympic Hóa duy trì top 5 từ năm 2020 đến nay, trong đó gần đây đội tuyển Hóa vừa giành huy chương vàng tại một kỳ thi quốc tế. Thành tích đó là kết quả của hàng trăm giáo viên âm thầm bồi dưỡng học sinh ở các địa phương. Khi không có một chuẩn quốc gia về thưởng giải quốc tế cho giáo viên, việc ghi nhận công lao phụ thuộc quá lớn vào địa chỉ trường học của học sinh. Một khung tối thiểu thống nhất trên toàn quốc, cho phép địa phương cộng thêm bằng nguồn lực của mình, sẽ là bước đi cần thiết để chấm dứt tình trạng “giáo viên hạng vùng”. Công bằng giáo dục không thể chỉ dừng ở khẩu hiệu; nó phải bắt đầu từ việc trả công tương xứng cho những người tạo ra thành tích, bất kể họ đang đứng lớp ở tỉnh giàu hay tỉnh nghèo.
