Đề thi tốt nghiệp THPT đang kiểm tra điều gì?
Đề thi tốt nghiệp THPT là bài kiểm tra chuẩn hóa ở cuối cấp trung học phổ thông, ngày càng hướng đến đánh giá tư duy, phân tích và khả năng vận dụng kiến thức vào bối cảnh thực tế hơn là yêu cầu học sinh ghi nhớ máy móc hay làm tính phức tạp. Xu hướng này thể hiện rõ trong kỳ thi lại THPT, nơi các môn Khoa học tự nhiên và Khoa học xã hội đều được thiết kế để đo năng lực toàn diện thay vì chỉ đo phần kiến thức thuần túy.
Từ các nhận định chuyên môn, có thể nói kỳ thi lại THPT năm 2026 ở các điểm thi như chuyên Tuyên Quang là “phòng thí nghiệm” cho định hướng đánh giá mới: đề thi bám sát Chương trình GDPT 2018, giảm tính toán nặng nề, tăng câu hỏi gắn với đời sống và thí nghiệm, đồng thời bảo đảm phân hóa rõ rệt giữa các mức năng lực. Ai còn hy vọng “học tủ – trúng tủ” hay đoán mò sẽ phải thay đổi hoàn toàn chiến lược học.
Vật lí, Hóa, Sinh: từ công thức sang tình huống thực tiễn
Ở nhóm môn Khoa học tự nhiên, chuyển dịch từ ghi nhớ sang tư duy và vận dụng thể hiện rất rõ. Với Vật lí, giáo viên nhận xét trong hai năm gần đây đề thi đã giảm hẳn mức độ tính toán phức tạp, thay bằng nhiều câu hỏi mang tính thực tiễn; học sinh phải dùng lí thuyết để giải thích hiện tượng đời sống, thậm chí hình dung cách bố trí thí nghiệm để kiểm nghiệm định luật. Nói thẳng, không hiểu bản chất hiện tượng thì thuộc lòng công thức cũng vô ích.
Ở môn Hóa, đề thi được đánh giá đã chuyển trọng tâm từ kiểm tra kiến thức sang đánh giá năng lực sử dụng kiến thức: học sinh phải đọc hiểu thông tin, phân tích dữ liệu, giải thích hiện tượng, xử lí tình huống thực nghiệm và giải bài toán nhiều bước. Cấu trúc ba dạng câu hỏi (nhiều lựa chọn, Đúng/Sai, trả lời ngắn) tạo các tầng đánh giá khác nhau, với phần vận dụng và vận dụng cao thể hiện rõ khả năng phân hóa. Môn Sinh cũng duy trì chất lượng phân hóa cao, yêu cầu hiểu sâu bản chất sinh học và tư duy phân tích đa chiều ở phần Đúng/Sai, nên thí sinh chỉ học “vẹt” sẽ rất dễ mất điểm.
Lịch sử, Địa lí: vượt khỏi cái bóng “học thuộc niên biểu”
Lâu nay, Lịch sử và Địa lí thường bị gắn với định kiến “học thuộc là xong”. Đề thi lại tốt nghiệp THPT đã cố tình phá vỡ lối mòn đó. Ở môn Lịch sử, đề được xây dựng theo đúng định dạng chung, nhưng nhấn mạnh năng lực xử lý thông tin lịch sử: thí sinh phải đọc, hiểu tư liệu, rồi thực hiện hàng loạt thao tác tư duy như phân loại, kết nối, phân tích, tổng hợp, suy luận và đánh giá để rút ra kết luận. Với cách ra đề này, việc “đoán mò” gần như không còn đất sống.
Một giáo viên ghi nhận đề thi Lịch sử lần 2 không dừng ở việc kiểm tra sự kiện, niên đại, nhân vật, mà buộc học sinh đặt các kiến thức trong mối quan hệ để chọn đáp án đúng. Có câu yêu cầu so sánh nội dung của nhiều hội nghị, đại hội để rút ra nét tương đồng, hay rút bài học lịch sử, xác định quan hệ nhân – quả. Đề còn tăng câu hỏi kết nối lịch sử thế giới và lịch sử Việt Nam, giữa các giai đoạn khác nhau, tạo sự phân hóa rõ giữa học sinh trung bình với khá, giỏi. Địa lí, theo cùng nhận định, cũng thể hiện sự phân hóa này qua các câu hỏi buộc thí sinh vận dụng kiến thức và tư duy hệ thống.
Phân hóa đề thi và “cái bẫy” mang tên Đúng – Sai
Một điểm không thể bỏ qua là cách phân hóa đề thi tốt nghiệp THPT 2026. Ở Vật lí, đề thi bảo đảm mức độ phân hóa; muốn đạt 9–10, học sinh không chỉ cần kiến thức nền mà phải suy luận tốt, phản ứng nhanh trong thời gian ngắn, có năng lực thực hành và sử dụng toán học linh hoạt. Môn Hóa có cấu trúc hợp lí với mức độ khó vừa phải nhưng vẫn phân hóa khá rõ; các phần vận dụng, vận dụng cao đòi hỏi phối hợp nhiều mảng kiến thức và tư duy định lượng chặt chẽ. Theo một chuyên gia, hai đợt đề Hóa năm 2026 có độ tương đương rất cao về yêu cầu tổng thể, bảo đảm tính chuẩn hóa của kỳ thi.
Tuy nhiên, phần Đúng – Sai đang là “điểm rơi” của nhiều thí sinh. Ở Sinh học, định dạng này hạn chế việc khoanh bừa và buộc học sinh phải hiểu sâu bản chất, phân tích đa chiều mới đạt trọn điểm. Với Lịch sử và Địa lí, mức độ phân hóa tập trung mạnh ở các câu Đúng – Sai: thí sinh cần tư duy tổng hợp, kiến thức nền vững và khả năng vận dụng kiến thức, nếu không rất dễ mất điểm. Nói cách khác, đây là phần phơi bày sự khác biệt giữa người nắm chắc hệ thống kiến thức và người chỉ học rời rạc, ghi nhớ từng mẩu thông tin.
Kỳ thi lại THPT: công bằng hơn nhưng cũng khắt khe hơn
Điều đáng chú ý là dù thay đổi cách tiếp cận, đề thi lại tốt nghiệp THPT vẫn giữ được tính công bằng. Đề Vật lí lần 2 được đánh giá tương đương với đề thi tháng 6/2026 về nội dung, mức độ nhận thức và khả năng phân hóa; giáo viên cho rằng hai đề bảo đảm công bằng cho thí sinh dự thi. Ở Hóa học, phạm vi kiến thức và cấp độ yêu cầu của đề thi hai đợt tương đồng, dù cách đánh giá có điều chỉnh, nhưng vẫn thống nhất với mục tiêu của kỳ thi tốt nghiệp THPT.
Với Lịch sử, chuyên gia đánh giá đề thi lần 2 bám sát Chương trình GDPT 2018 (đã điều chỉnh, bổ sung) và tương đồng về cấu trúc, dạng thức và phạm vi với đề thi tháng 6/2026, mức độ khó cũng ở mức gần nhau. Nói cách khác, “kỳ thi lại THPT” không phải là “phiên bản nhẹ hơn” mà là một cơ hội thứ hai, nhưng trên cùng thước đo chuẩn hóa. Xu hướng chung đã quá rõ: đề thi tốt nghiệp THPT 2026 không còn chỗ cho học thuộc lòng thụ động; ai muốn vượt qua, thậm chí đạt điểm cao, phải chủ động rèn tư duy và năng lực vận dụng, thay vì chỉ tích lũy dữ kiện.
