AI và robot chính thức thành ngành học nghề: bước ngoặt chính sách
Việc Bộ GD&ĐT bổ sung các ngành liên quan đến trí tuệ nhân tạo và robot vào danh mục đào tạo nghề nghiệp từ ngày 1.12 đánh dấu bước ngoặt khi học sinh phổ thông, trung cấp và cao đẳng có thể tiếp cận những kỹ năng công nghệ tương lai ngay trong hệ thống giáo dục nghề, thay vì chỉ qua con đường đại học truyền thống, qua đó định hình lại cách xã hội nhìn nhận về đào tạo nghề và giá trị của nhân lực kỹ thuật số. Thông tư 77 về danh mục ngành, nghề đào tạo trong giáo dục nghề nghiệp đã được ban hành, bổ sung các nghề gắn với AI, robot, bán dẫn, đường sắt tốc độ cao và nhiều lĩnh vực công nghệ mới. Đáng chú ý, các ngành như AI; Robot và AI; Công nghệ ứng dụng AI đều có thể đào tạo ở trình độ cao đẳng, trung cấp và giáo dục trung học nghề, mở rộng đáng kể phạm vi đào tạo nghề AI cho học sinh. Đây không phải điều chỉnh mang tính trang trí; nó gửi thông điệp rõ ràng rằng AI và robot trong giáo dục sẽ trở thành trụ cột, không còn là hoạt động ngoại khóa hay câu lạc bộ tự phát.
Kỹ thuật robot công nghiệp: chương trình học robot không dành cho người “yếu kỹ thuật”
Trong danh mục mới, Kỹ thuật robot công nghiệp mang mã 520279, thuộc nhóm Kỹ thuật điện, điện tử và viễn thông, bên cạnh Công nghệ robot công nghiệp mã 510319 thuộc nhóm Công nghệ kỹ thuật, đều được đào tạo ở ba trình độ giáo dục trung học nghề, trung cấp và cao đẳng. Điều đó đồng nghĩa học sinh có thể chọn ngành học mới Việt Nam này từ rất sớm, thay vì chờ đến bậc đại học. Nhưng đừng nghĩ đây là ngành học nhẹ nhàng dành cho người “thích công nghệ” chung chung. Robot công nghiệp là hệ thống liên ngành, người học cần nền tảng cơ khí, điện – điện tử, điều khiển, tự động hóa và lập trình. Các chương trình học robot hiện nay thường bao gồm cơ học, cơ cấu truyền động, thiết kế máy, cảm biến, hệ thống nhúng và thị giác máy. Người học phải hợp với Toán, Vật lý, có tư duy logic, đủ kiên nhẫn săn lỗi trong một hệ thống có hàng chục điểm hỏng tiềm tàng. Nếu không chấp nhận mùi dầu mỡ nhà xưởng, việc “lập trình cánh tay robot” sẽ nhanh chóng trở thành áp lực thay vì cơ hội.
Thị trường lao động: khoảng trống tự động hóa tạo áp lực cho đào tạo nghề AI và robot
Lý do các ngành AI và robot được đưa vào danh mục đào tạo nghề không chỉ vì chúng đang “hot”, mà vì thị trường lao động đang thiếu trầm trọng người có kỹ năng công nghệ tương lai. Khảo sát của Tổng cục Thống kê năm 2021 cho thấy hơn 30% doanh nghiệp vẫn dùng hoàn toàn thiết bị điều khiển thủ công, hơn 50% dùng thiết bị bán tự động, chỉ hơn 10% dùng thiết bị tự động hóa và chưa đến 10% sử dụng robot trong dây chuyền sản xuất. Đó là con số cho thấy Việt Nam còn cả một chặng đường dài để tự động hóa. Khoảng trống này tạo ra nhu cầu với lực lượng kỹ thuật biết vận hành và làm chủ hệ thống tự động hóa, chứ không chỉ thiết kế robot. Khi robot kết hợp với AI để phân tích dữ liệu cảm biến, phát hiện lỗi và chuyển từ bảo trì bị động sang chủ động, người kỹ thuật viên nếu không hiểu cả logic phần mềm lẫn cơ chế hoạt động cơ khí sẽ tụt lại phía sau. Việc bổ sung các ngành AI, Robot và AI, Công nghệ ứng dụng AI vào đào tạo nghề tạo cơ sở để các cơ sở giáo dục nghề nghiệp cung cấp nhân lực đúng nhu cầu phát triển công nghiệp và hạ tầng.
Trường nghề trước sức ép mới: chuẩn bị nhân lực, chương trình, thiết bị ra sao?
Thông tư 77 không chỉ mở cửa cho hàng loạt ngành học mới mà còn đặt trách nhiệm lớn lên các cơ sở giáo dục nghề nghiệp: phải nhanh chóng chuẩn bị nguồn lực, giáo viên và chương trình học bám sát thực tế. Danh mục mới có thêm kiểm thử và đóng gói vi mạch, công nghệ bán dẫn, công nghệ robot công nghiệp, vận hành thiết bị bay không người lái, kỹ thuật lắp đặt và bảo trì trạm sạc xe điện… những lĩnh vực đòi hỏi xưởng thực hành hiện đại và đội ngũ giảng viên được đào tạo bài bản. Theo quy định mới, danh mục ngành, nghề sẽ được rà soát hằng năm và điều chỉnh, bổ sung ít nhất 1 lần trong 3 năm. Trong khoảng thời gian giữa hai kỳ điều chỉnh, nghề mới phát sinh vẫn có thể được cập nhật thường xuyên trên Cổng thông tin điện tử của Bộ GD&ĐT, địa phương và trường nghề có thể đề xuất ngành đào tạo mới khi có nhu cầu cụ thể. Đây là cơ chế linh hoạt, nhưng nếu nhà trường chậm nâng cấp phòng lab, chậm gửi đề xuất, chậm tuyển và bồi dưỡng giảng viên, danh mục hiện đại sẽ biến thành tờ giấy treo tường, không tác động thật đến lớp học và xưởng thực hành.
Học sinh cần chuẩn bị gì để không bị AI và robot “đào thải”?
Từ góc nhìn người học, việc AI và robot trong giáo dục nghề trở thành chính thức là cơ hội nhưng cũng là phép thử. Cơ hội vì các em có thể tiếp cận nghề AI, Robot và AI, Công nghệ robot công nghiệp từ bậc trung học nghề, không bị giới hạn bởi điểm thi đại học. Phép thử vì các chương trình này yêu cầu tư duy kỹ thuật cao, khả năng theo đuổi tới cùng một vấn đề phức tạp và chấp nhận làm việc trong môi trường sản xuất thực tế. Nếu muốn nắm bắt làn sóng ngành học mới Việt Nam, học sinh phổ thông nên đầu tư sớm vào Toán, Vật lý, tin học, tập thói quen đọc sơ đồ kỹ thuật và tham gia các câu lạc bộ robot, lập trình để kiểm tra mức độ phù hợp. Người chọn đào tạo nghề AI hay robot cần hiểu rằng mình sẽ không chỉ ngồi trước màn hình; họ sẽ phải đứng cạnh dây chuyền, lắng nghe tiếng máy, phân tích dữ liệu cảm biến lẫn tiếng “rít” bất thường của động cơ. Những ai chấp nhận thử thách này sẽ là lớp nhân lực đầu tiên đủ sức giúp doanh nghiệp Việt chuyển từ sản xuất thủ công lên tự động hóa thông minh.
